20 godina od eksplozije koja je šokirala svet: Kako je siromašna država izgradila nuklearnu imperiju i nadmudrila Zapad

Severna Koreja, dugogodišnja enigma svetske politike, pre tačno dve decenije, 9. oktobra 2006. godine, ušla je u ekskluzivni klub nuklearnih sila. Tog dana, duboko ispod planina u severoistočnom delu zemlje, detonirana je prva nuklearna naprava - događaj koji nije samo potresao tlo, već je trajno izmenio ravnotežu snaga u Aziji i svetu.

Danas, 20 godina kasnije, Severna Koreja zrači samopouzdanjem kao utvrđena nuklearna sila. Zemlja je značajno uvećala zalihe oružja, odlučno odbacila zahteve međunarodne zajednice za denuklearizacijom i, uz snažnu podršku saveznika, postala politički i ekonomski stabilnija nego ikad pre.

Od Hladnog rata do prve detonacije

Priča o severnokorejskom nuklearnom programu počinje još tokom Hladnog rata. Još 1950-ih godina, pod vođstvom Kim Il Sunga, Pjongjang je pokazao interesovanje za nuklearnu tehnologiju, tražeći pomoć od Sovjetskog Saveza i Kine. Iako su Sovjeti odbili da dele vojne tajne, pomogli su u razvoju civilnog programa, što je rezultiralo pokretanjem istraživačkog reaktora u Jongbjonu 1965. godine.

Tanjug/AP

Iako je Severna Koreja 1985. godine pristupila Sporazumu o neširenju nuklearnog oružja (NPT), međunarodne inspekcije su tokom devedesetih otkrile nepravilnosti. Nakon niza propalih diplomatskih sporazuma sa SAD, Pjongjang je 2003. zvanično napustio NPT, a do sredine 2000-ih prikupio dovoljno plutonijuma za izradu nekoliko bombi.

Devetog oktobra 2006. godine, na poligonu Pungije-ri, detonirana je prva naprava. Iako je snaga eksplozije bila mala (procenjena na 0,2 do 0,7 kilotona, znatno manje od bombe bačene na Hirošimu) i deo stručnjaka je test ocenio kao delimično neuspešan, simbolički efekat bio je ogroman. Izolovana država je dokazala da je sposobna da prkosi globalnom poretku, što je rezultiralo oštrim sankcijama Ujedinjenih nacija.

Propali pregovori i jačanje arsenala

U decenijama koje su usledile, Severna Koreja je izvela ukupno šest nuklearnih testova, a 2012. godine je i Ustavom proglasila status nuklearne sile. Prema procenama Stokholmskog međunarodnog instituta za istraživanje mira (SIPRI), Pjongjang danas poseduje oko 60 nuklearnih bojevih glava, sa dovoljno fisionog materijala za izradu još najmanje 30.

Svi pokušaji denuklearizacije su propali. Višestrani pregovori vođeni između 2003. i 2008. godine su doživeli kolaps, a isti ishod imali su i istorijski samiti između bivšeg američkog predsednika Donalda Trampa i Kim Džong Una. Iako su se sastali tri puta, pregovori su se raspali na samitu u Hanoju zbog neslaganja oko ukidanja sankcija.

Tanjug/AP/Korean Central News AgencyKorea News Service

Zanimljivo je da je i sam Tramp, uprkos zvaničnoj politici Vašingtona, javno nazvao Severnu Koreju "nuklearnom silom".

Novi savezi i razvoj nuklearnih podmornica

Ono što situaciju danas čini složenijom jeste promenjena geopolitička slika. Sankcije uvedene zbog nuklearnog i raketnog programa ubrzano gube na efikasnosti zahvaljujući podršci Rusije i Kine. Severna Koreja je 2024. godine potpisala sporazum o sveobuhvatnom strateškom partnerstvu sa Moskvom, koji podrazumeva međusobnu pomoć u vanrednim situacijama. Iste godine, Rusija je uložila veto na obnavljanje mandata panela UN koji je nadgledao sprovođenje sankcija protiv Pjongjanga, dok je Kina bila uzdržana.

Takođe, Pjongjang je unapredio odnose sa Pekingom kroz posete na visokom nivou, a Kina izbegava javno kritikovanje severnokorejskog nuklearnog programa, što predstavlja veliku diplomatsku pobedu za Kim Džong Una.

AP/Gavriil Grigorov, Sputnik, Kremlin

U međuvremenu, vojne ambicije rastu. Stručnjaci za nuklearnu neproliferaciju, na osnovu satelitskih i analitičkih podataka Međunarodne agencije za atomsku energiju (IAEA), upozoravaju da Severna Koreja verovatno sprovodi obuke za upravljanje malim reaktorima. Česti prekidi u radu lakovodnog reaktora u Jongbjonu, zabeleženi tokom 2024, 2025. i početkom 2026. godine, izazvali su sumnje među stručnjacima da je reč o pripremama za radikalni novi korak - operativnu upotrebu podmornice na nuklearni pogon.

Sa čvrstom podrškom moćnih suseda i sve naprednijom tehnologijom, Severna Koreja danas jasno stavlja do znanja: pregovori o odricanju od nuklearnog oružja teži su i neizvesniji nego ikada pre.