Beograd ispod Beograda: Šta se sve krije ispod gradskih ulica i koliko poznajemo istoriju prestonice?

Beograd kakav svakodnevno poznajemo čine njegove ulice, trgovi, zgrade i znamenitosti, ali istorija prestonice ne završava se na površini. Ispod grada nalaze se ostaci različitih epoha – od arheoloških nalaza, starih građevina i podzemnih voda do ratnih ostataka i neeksplodiranih bombi.

O tome koliko zapravo znamo o tom sloju Beograda, šta je do danas sačuvano, a šta je nestalo, kao i kakav turistički potencijal krije podzemlje prestonice, za Euronews Srbija govorio je Vidoje Golubović, naučni saradnik i jedan od autora knjige „Beograd ispod Beograda“.

Povod za razgovor bila je i nedavna akcija uklanjanja bombe zaostale iz Drugog svetskog rata. Golubović podseća da je Beograd tokom 1941. i 1944. godine bio žestoko bombardovan i da zbog velikog broja bačenih projektila nije moguće napraviti preciznu mapu svih bombi koje su ostale pod zemljom.

„One koje su ostale neaktivirane ispod zemlje traže sada, upravo ovako, kada se vrše neka iskopavanja, bilo stručna ili ovako za gradnju. Treba biti oprezan“, rekao je Golubović u emisiji "Hajde da razgovaramo".

Euronews Srbija

On navodi da problem nije vezan samo za ostatke iz Drugog svetskog rata, već da Beograd krije i tragove Prvog svetskog rata. Posebno su rizična mesta na kojima je zemljište bilo rastresito, vlažno ili muljevito, jer su projektili mogli da završe duboko ispod površine.

Pećine, rudnici, vinski podrumi i rimski vodovod

Podzemlje Beograda, međutim, ne čine samo ratni ostaci. Prema rečima Golubovića, prestonica ima izuzetno vredno kulturno-istorijsko nasleđe koje bi moglo da bude i turistička atrakcija.

Jedan od primera je pećina u centru grada, čija se starost, kako navodi Golubović, prema različitim procenama kreće od sedam do čak 13 miliona godina. Tu su i stari vinski podrumi i magaze, ostaci rudarskih okana na Avali, kao i tragovi rimskog vodovoda.

Golubović posebno ukazuje na istoriju Avale i eksploataciju cinabarita, crvenog minerala koji je korišćen za izradu boja, između ostalog i za freske. Tragovi materijala sa Avale pronađeni su, kako navodi, i tokom arheoloških istraživanja u Vinči.

Govoreći o podzemnim prostorima, Golubović upozorava i na često pogrešnu upotrebu pojedinih termina.

„Beograd nema katakombe“, kaže on, objašnjavajući da se katakombe vezuju za podzemne prostore verskog karaktera u kojima su ljudi sahranjivani. Kazamati su, dodaje, vezani za tvrđave, dok se ni pećina, ni vinski podrum, ni rudno okno ne mogu automatski nazivati lagumom.

Euronews Srbija

Golubović je u istraživanju podzemlja Beograda sarađivao sa Zoranom Nikolićem, a njihovo višegodišnje istraživanje rezultiralo je knjigom „Beograd ispod Beograda“.

Euronews Srbija

Kako kaže, tokom istraživanja nastalo je oko 20.000 fotografija i video-zapisa, ali deo objekata koje su dokumentovali danas više ne postoji.

Kao jedan od primera navodi staru pivaru u Skadarskoj ulici. U njenom podzemlju nekada su se nalazili bazeni za razlivanje piva, stare mašine i drugi tragovi proizvodnje, ali je ceo kompleks vremenom uništen.

„To je dole sad sve uništeno“, rekao je Golubović, ukazujući da su slični objekti u pojedinim evropskim gradovima pretvoreni u turističke atrakcije.

Prema njegovim rečima, među lokacijama koje bi mogle da budu bolje iskorišćene su Tašmajdanska pećina, rudnici na Avali i stari vinski podrum u Karađorđevoj ulici.

Turistički potencijal podzemnog Beograda

Golubović smatra da bi za otvaranje pojedinih lokacija za posetioce bile dovoljne relativno jednostavne intervencije, uz odgovarajuće mere bezbednosti.

„Malo lopate, metle i vode da se očisti, i za početak može da se obilazi“, rekao je on.

Posebno ističe interesovanje koje je ranije postojalo za obilaske Tašmajdana i Karađorđeve ulice. Tokom manifestacija posvećenih danima evropske baštine, kako navodi, mesta za obilaske popunjavala su se za svega sat i po do dva sata.

„Mi smo i po 100 ljudi primali, samo da nikoga ne vraćamo, da ljudi obiđu, da vide kakva je to lepota i da čuju priču“, rekao je Golubović.

Jedna od zanimljivih priča vezanih za Tašmajdan jeste i ona o Iliji Milosavljeviću Kolarcu, koji je deo svog bogatstva, prema Golubovićevim navodima, stekao eksploatacijom šalitre iz Tašmajdanske pećine i proizvodnjom baruta.

Šta se nalazi ispod gradskih ulica?

Istorija Beograda nije samo ono što se nalazi u podzemnim prostorima. Ispod današnjih ulica kriju se i tragovi nekadašnjih grobalja, potoka i izvora.

Golubović podseća da je pravoslavno groblje koje se nekada nalazilo u današnjoj Brankovoj ulici, po nalogu kneza Miloša Obrenovića, premešteno na Tašmajdan. Na prostoru današnje Botaničke bašte nekada se nalazilo jevrejsko groblje, dok je prostor ispod hotela „Moskva“ bio jermensko groblje.

Tu su i nekadašnji vodotokovi. Vračarski potok, prema njegovim rečima, izvire na području Slavije, protiče ispod Nemanjine ulice i tunelom se uliva u Savu.

Ispod autoputa postoji tunel koji sakuplja vodu sa područja Velikog i Malog Mokrog Luga, dok se ispod hotela „Moskva“, kako navodi Golubović, i danas nalazi 11 izvora vode.

„Beograd je bio metropola pre 150 godina“

Golubović smatra da bi upoznavanje sa istorijom grada trebalo da počne još u školama. Podseća da Beograd ima brojne priče koje nisu dovoljno poznate ni njegovim stanovnicima.

„Beograd je bio metropola pre 150 godina“, kaže Golubović, navodeći primere iz istorije prestonice – od prvih uličnih i javnih sadržaja do električnog tramvaja, koji je, prema njegovim navodima, Beograd svrstavao među svega nekoliko gradova u svetu koji su tada imali takav vid prevoza.

On ističe i da su Beograd i Bukurešt imali prvi noćni komercijalni avio-let, kao i da je prestonica svojevremeno imala drvenu hrastovu kaldrmu, karakterističnu za mali broj gradova u svetu.

Više o ovoj temi pogledajte u video prilogu na početku teksta.