Ko je nobelovka En Karson, koja je promenila savremenu književnost spajajući antički svet i moderno doba
Komentari
Dodajte Euronews kao željeni izvor na Google-u
Kanadska pesnikinja, esejistkinja i univerzitetska profesorka En Karson postala je danas 19. žena koja je osvojila Nobelovu nagradu za književnost.
En Karson rođena je 1950. godine u Torontu, u Kanadi. Doktorsku disertaciju iz klasičnih studija pod naslovom "Odi et Amo Ergo Sum" ("Mrzim i volim, dakle postojim"), objavila je 1981. godine, a tokom čitave karijere paralelno se bavila pisanjem poezije, prevođenjem i predavanjem na različitim univerzitetima. Gotovo celokupno njeno književno stvaralaštvo usredsređeno je na presek između filološke opsesije rečima i pesničke težnje ka novom značenju. Sama Karson isticala je da etimologija reči predstavlja polazište za sav njen rad.
Njeni prevodi sa starogrčkog jezika mogu se smatrati samostalnim umetničkim delima. Među njima se izdvajaju njena interpretacija fragmenata pesama Sapfe, objavljena pod naslovom "If Not, Winter" (2002), kao i prevodi Sofoklovih tragedija "Elektre" (2001) i "Antigone" (2015), te Euripidove "Bakhe".
U svom opsežnom eseju "Gorkoslatki Eros" (Eros the Bittersweet, 1986), Karson postavlja temelje svog kasnijeg autorskog opusa. Knjiga, koja donosi briljantnu meditaciju o Erosu kao suštini i pokretačkoj sili pesme, u velikoj meri se oslanja na složeni pridev iz Sapfine poezije kojim se Eros definiše kao spoj bola i slasti. Upravo ta razdvojenost, udaljenost između zaljubljenog i voljenog bića, daje Erosu snagu i pokreće pesmu. Karson to u svom pisanju postiže stalnim uvođenjem različitih glasova koji stupaju u međusobni dijalog i kontrast.
Andy Kropa/Invision/AP
U "Gorkoslatkom Erosu" govori o "stereoskopskoj viziji" koja joj omogućava da "istovremeno održava ravnotežu između dve perspektive". Primer za to je esej "Economy of the Unlost" (1999), u kojem suprotstavlja grčkog pesnika iz 6. veka pre nove ere Simonida sa Keja i Paula Celana, kao i knjiga "Men in the Off Hours" (2000), u kojoj povezuje istoričara Tukidida sa Virdžinijom Vulf.
"Kroz ovakve, često neočekivane književne konstelacije, Karson se udaljila od lirske poezije vezane za narativno 'ja' i podstakla razvoj novih oblika savremene književnosti. Ovakav metod pisanja rezultira razigranim i ironičnim delima koja se kreću ne samo između antičke i moderne poezije, već i između različitih žanrova i umetničkih formi", navodi Švedska akademija u obrazloženju odluke o Nobelovoj nagradi.
Emili Bronte u putnoj torbi
Tokom devedesetih godina Karson objavljuje niz zapaženih dela. Među njima se nalazi i "Stakleni esej" (The Glass Essay) u zbirci "Staklo, ironija i Bog" (Glass, Irony, and God, 1995), koji pokazuje potencijal duge pesme u kojoj se brišu granice među žanrovima. Iako je delo napisano u stihu, ono je istovremeno i duga pripovest o tuzi i neuzvraćenoj ljubavi. Pripovedačica u prvom licu, žena koju je napustio suprug, posećuje usamljenu majku u pustom močvarnom pejzažu. Na putovanje nosi dela svoje omiljene autorke Emili Bronte, čiji se pejzaži i unutrašnji svet slojevito utkivaju u samu strukturu teksta.
Izgrađena oko tri usamljene žene koje sede za kuhinjskim stolom, ova duga pesma, koja je istovremeno i čitanje Bronteine književnosti, prerasta u esej o napuštanju.
"Poeziji je potrebna priča, a priča zauzvrat zavisi od pesničkih skokova i promena scena kojima Karson barata sa izuzetnom veštinom", navode iz Švedske akademije.
Ista decenija donela je još jedno delo koje se često smatra njenim remek-delom, "Autobiografija crvenog: roman u stihu" (Autobiography of Red: A Novel in Verse, 1998), čije je izdanje na srpskom jeziku preveo Kulturni centar Novog Sada.
Promo/beopolis.rs
U ovom delu dolazi do izražaja njena izuzetna sposobnost da oživi klasičnu književnu tradiciju. Sa preciznim osećajem za savremeni jezik i iskustvo, ona polazi od fragmenata pesama grčkog pesnika iz 6. veka pre nove ere Stesihora, posvećenih krilatom crvenom čudovištu Gerionu.
Dok mit opisuje kako Herakle, izvršavajući jedan od svojih podviga, ubija Geriona i krade njegovo stado, Karson preoblikuje zastrašujućeg džina u nežnog "junaka" odanog majci, gradeći moderni roman o odrastanju. Mladi Gerion, koji je ranije bio izložen seksualnom zlostavljanju od strane svog brata, zaljubljuje se u samouverenog i grubog Herakla. Šta se događa kada volite nekoga ko će vas na kraju uništiti? To je drevno pitanje koje Karson obrađuje u ovom spektakularnom obliku epske poezije, bogatom lirskim kvalitetima.
Dosada kao najveći neprijatelj
Karson je jednom opisala dosadu kao svog najvećeg neprijatelja, stanje kojem se suprotstavlja radikalnim humorom i duhovitošću. Knjiga "The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos", objavljena 2001. godine, govori o oštrom i zajedljivom sukobu sa prevrtljivim suprugom. Svaka od dvadeset devet celina započinje stihovima romantičarskog pesnika Džona Kitsa. Kitsove uzvišene reči o tome da je lepota istina, a istina lepota, Karson na brutalan, ali razigran način suprotstavlja iscrpljujućoj drami jednog propalog odnosa.
AP Photo/Mark Lennihan
Nezaboravno delo u njenom opusu jeste "Noks" (Nox, 2010), napisano u znak sećanja na njenog brata Majkla, koji je misteriozno bio odsutan iz njenog života pre svoje smrti u Danskoj 2000. godine. U ovom delu snažno se oseća duboki gubitak koji izbija iz samih temelja teksta. Rezultat je stvaralački poduhvat podjednako skulpturalan koliko i književan: epitaf u obliku kutije koja sadrži harmonikasto presavijeni niz fotografija, pisama i drugih tekstova posvećenih preminulom bratu.
Prisutan je i treći glas koji delu daje vremensku dubinu, glas rimskog pesnika Katula, odnosno njegove čuvene elegije 101, napisane u čast sopstvenom preminulom bratu, koji je, poput Majkla, umro daleko od domovine. U knjizi se nalazi i Karsonin dirljivi prevod te pesme.
Tokom čitavog svog stvaralaštva Karson sa lakoćom istražuje mogućnosti pisanja, a književna skica vremenom je postala posebno važan oblik njenog izraza. O tome svedoči "Float" (2016), delo koje se sastoji od dvadeset dve knjižice različitog sadržaja, koje se mogu čitati bilo kojim redosledom.
Još jedan primer je "Wrong Norma" iz 2024. godine, raznovrsna kombinacija tekstova sa izrazito performativnom dimenzijom, u kojoj Karson prelazi granice između različitih umetničkih i akademskih oblasti. Njena saradnja sa vizuelnim umetnicima, koreografima, kao i rediteljima opere i pozorišta, pokazuje slobodu sa kojom pristupa književnim očekivanjima i sistemima pravila.
"Upravo u tome leži izuzetan značaj koji njeno delo ima za međunarodnu umetničku i književnu scenu još od devedesetih godina prošlog veka", zaključuje Švedska akademija.
Povezane vesti
Komentari (0)