"Srpski svet" između argumentacije pristalica i protivnika ideje: Da li je kulturno povezivanje pretnja po region?

Primena različitih principa na situacije koje su u načelu identične naziva se dvostrukim standardom ili dvostrukim aršinom. Ovaj fenomen poznat je još od antičkih vremena, o čemu svedoče latinska izreka “Quod licet Iovi, non licet bovi” (Što je dozvoljeno Jupiteru, nije dozvoljeno volu) i misao grčkog istoričara Tukidida da “jaki čine ono što žele, a slabi trpe ono što moraju”. Dvostruki standardi često se povezuju sa odnosima velikih sila prema slabijim državama, ali se pojavljuju i među akterima približno jednake snage. Prisustvo takve prakse može se uočiti i u političkom životu, kao i u svakodnevnim odnosima među pojedincima.

U međunarodnim odnosima i geopolitici, različito tumačenje sličnih postupaka neretko se povezuje sa pozivanjem na moralne vrednosti i predstavljanje sopstvenih postupaka kao opravdanih, dok se isti ili slični postupci drugih aktera ocenjuju negativno.

Srpska politika i deo intelektualne javnosti decenijama ukazuju na, kako ocenjuju, primenu dvostrukih standarda prema Srbiji i srpskom narodu. Kao jedan od najčešće navođenih istorijskih primera ističe se različit pristup pitanju teritorijalnog integriteta država nastalih raspadom Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (SFRJ).

Različiti pristup teritorijalnim pitanjima nakon raspada SFRJ

SFRJ se raspala u procesu u kojem su Badinterovi principi imali značajnu ulogu u određivanju granica novih država, odnosno bivših jugoslovenskih republika. Srpska strana ukazuje na to da je princip da su republičke granice  u SFRJ postale državne prekršen samo u slučaju Srbije, kada je 2008. godine deo međunarodne zajednice podržao jednostrano proglašenje nezavisnosti Kosova i Metohije, što Srbija smatra protivpravnim činom.

U kontekstu teritorijalnih sporova često se pominje i izraz sui generis, odnosno “jedinstven slučaj”. Međutim, ubrzo nakon jednostrano proglašene nezavisnosti Kosova, dogodio se sukob u Gruziji povodom Abhazije i Južne Osetije, a nekoliko godina kasnije je usledio i sukob oko Krima, koji se 2022. godine proširio u sukob na teritoriji čitave Ukrajine.

Pored teritorijalnih pitanja, debata o dvostrukim standardima obuhvata i pravo naroda na kulturno, duhovno, jezičko i identitetsko povezivanje. Dok se takve veze u pojedinim slučajevima predstavljaju kao deo kulturne saradnje i očuvanja zajedničkog nasleđa, u drugim se tumače kao mogući instrument političkog uticaja.

Upravo se na tom području otvara niz pitanja koja se odnose na položaj nacionalnih zajednica u državama regiona.

Severna Makedonija i pitanja saradnje sa Srbijom

Severna Makedonija predstavlja jedan od primera koji se često navode u raspravama o položaju nacionalnih zajednica i političkom uređenju država regiona. Nakon sukoba 2001. godine, Ohridskim okvirnim sporazumom uređena su pitanja položaja albanske zajednice, uključujući upotrebu jezika, političku zastupljenost i učešće u javnim institucijama. Albanci, koji čine značajan deo stanovništva Severne Makedonije, ostvaruju široka prava koja su postala deo političkog i institucionalnog sistema zemlje.

U političkim procesima koji su se dešavali u toj državi, svojevremeno je značajnu pažnju privukla takozvana Tiranska platforma, na osnovu koje su albanske političke stranke definisale zajedničke zahteve u vezi sa uređenjem države.

Nakon izbora 2016. godine, Socijaldemokratski savez Makedonije (SDSM) formirao je vladu uz podršku albanskih stranaka. U međuvremenu, stranka SDSM je prešla u opoziciju, a odnosi prema Srbiji postali su deo unutrašnjih političkih rasprava u Severnoj Makedoniji.

Iz SDSM-a su se mogle čuti ocene da pojedine ekonomske investicije iz Srbije predstavljaju deo takozvanog srpskog malignog uticaja ili šireg koncepta "srpskog sveta". Srpska strana ukazuje na to da je Venkо Filipče, predsednik SDSM-a i kritičar koncepta "srpskog sveta", svojevremeno kao ministar zdravlja, hvalio ulogu Srbije u regionu, a u periodu kada je građanima Severne Makedonije omogućila vakcinaciju protiv Kovida 19 u Srbiji.

Ovaj primer se u javnosti navodi kao ilustracija različitog odnosa jedne ličnosti prema političkoj, ekonomskoj i humanitarnoj saradnji sa Srbijom u različitim periodima svog političkog delovanja.

Srbi u Crnoj Gori: Državotvorni narod koji je sveden na nivo nacionalne manjine?

Pitanje položaja nacionalnih zajednica u regionu, naročito je osetljivo kada se analizira na primeru Crne Gore. Dok se položaj Albanaca u Severnoj Makedoniji često navodi kao pozitivan model u raspravama o ostvarivanju manjinskih prava i evropskim standardima, srpska strana ukazuje na to da se pitanja identiteta i prava Srba u Crnoj Gori predstavljaju kao prepreka na putu evropskih integracija.

U Crnoj Gori se, između ostalog, raspravlja o pitanjima jezika, kulturnog identiteta, političke zastupljenosti i odnosa prema nacionalnim simbolima. Deo javnosti smatra da ta pitanja treba rešavati u skladu sa evropskim standardima, dok drugi ukazuju na opasnost od njihove politizacije.

Crna Gora je jedinstven slučaj, s obzirom na to da je u njoj srpski jezik po zvaničnom popisu pojedinačno najbrojniji i većinski jezik, a istovremeno je ustavno u podređenom položaju u odnosu na crnogorski jezik kojim po zvaničnom popisu govori skoro deset odsto manje govornika nego srpskim.

To je jedinstven slučaj u svetu da većinski jezik u nekoj zemlji nije i službeni i da ima manja prava od jezika kojim zvanično govori manje ljudi. Jedini službeni jezik u Crnoj Gori je crnogorski, dok je srpski u službenoj upotrebi, jednako kao i bosanski, albanski i hrvatski, čime je de fakto sveden na jezik nacionalne manjine, iako je jezik kojim govori najveći broj građana.

U tom kontekstu postavlja se pitanje da li se slična pitanja manjinskih prava u različitim državama regiona dosledno procenjuju prema istim kriterijumima.

Postoje li dvostruki standardi u odnosu Hrvatske prema susedima?

Hrvatska je još jedan od regionalnih aktera čiji se odnos prema Srbiji i susednim državama često razmatra u kontekstu dvostrukih standarda. Povodom sahrane generala Ratka Mladića u Beogradu, pojedini poslanici Evropskog parlamenta kritikovali su način na koji je događaj predstavljen u javnosti. Među njima je bio i hrvatski evroposlanik Davor Ivo Štir, član "tvrdog krila" HDZ-a i unuk ustaškog pukovnika Ivana Štira, pomoćnika Vjekoslava Maksa Luburića.

Srpska javnost je reagovala ukazavši na to da je zvanična Hrvatska u pojedinim slučajevima kritikovala Srbiju zbog odnosa prema međunarodnim presudama, dok je istovremeno osporavala ili kritikovala presude koje su se odnosile na vojne i političke lidere tzv. Herceg-Bosne.

Ova poređenja deo su šire rasprave o odnosu država regiona prema ratnom nasleđu, presudama međunarodnih sudova i javnom sećanju na ratove devedesetih godina.

Odnos Hrvatske prema evropskim integracijama Crne Gore takođe je predmet javnih polemika. Hrvatska, po nekima nastupa agresivno kada je u pitanju pridruživanje njenih suseda Evropskoj Uniji. Crna Gora, tj. zvanična Podgorica je dobila spisak uslova koje bi trebalo da ispuni ukoliko želi "zeleno svetlo" od Zagreba.

Istovremeno, Hrvatska se protivila takvom pristupu Slovenije kada je rešavano pitanje Piranskog zaliva, kao uslov za podizanje slovenačke "rampe" za članstvo Hrvatske u EU.

Što se odnosa Srbije sa Zagrebom tiče, za srpsku stranu je problematično i to što se u Hrvatskoj često koristi fraza "Vojvodina i Srbija". Srpski zvaničnici ističu to što ne koriste fraze "Istra, Dalmacija i Hrvatska" ili druge konstrukcije koje bi zadirale u teritorijalni integritet Hrvatske.

Takođe, srpska strana ističe da se ne meša u unutrašnja pitanja Hrvatske i njenih manjina. Crnogorci u Hrvatskoj, na primer, nemaju nikakve opstrukcije iz Beograda da se tako i izjašnjavaju. Često se navodi da Srbija nikada nije institucionalna zadirala u to pitanje i tvrdila da su oni deo Srba, otrgnuti iz srpske nacionalne manjine u Hrvatskoj.

S druge strane, u Srbiji se često kao negativan, navodi agresivni pristup Hrvatske pitanju Bunjevaca u Srbiji, koji od strane Beograda uživaju sva prava kao i svi drugi narodi.

Da li je moguće prekidanje diplomatskih odnosa Beograda i Sarajeva?

Kada je u pitanju odnos Srbije i Bosne i Hercegovine, situacija je postala napeta nakon smrti generala Mladića. Ministar spoljnih poslova BIH Elmedin Konaković, kako sam navodi, teži da maksimalno snizi, a kada bi se on pitao i prekinuo bi, odnose sa Srbijom. Za njega je prethodnih meseci posebno problematična bila saradnja Srbije i Republike Srpske, videvši je kao nepoštovanje države BiH.

Srpska strana tvrdi da je ta saradnja transparentna i  uspostavljena na osnovu Dejtonskog mirovnog sporazuma, kao i Sprazuma o specijalnim i paralelnim vezama između Srbije i Republike Srpske.

Konaković je takođe pre samo nekoliko meseci prisustvovao "Sandžak biznis forumu", koji je osmišljen kao biznis platforma za bolje povezivanje ove srpske regije sa BiH, kao i bošnjačkog naroda u celini.

"Institucionalna povezanost BiH kao matične zemlje, koja zbog administrativnih razloga ne može to pretočiti u formalizam i potvrditi ono što svi već znamo, naša je obaveza. Srećan sam da vidim kako ovi ljudi ovde ozbiljno i institucionalno čuvaju tradicionalne, kulturološke, istorijske i verske vrednosti našeg identiteta!", istakao je tada Konaković.

Srbija i Republika Srpska godinama unazad 15. septembra obeležavaju Dan srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave, a srpskom premijeru u tehničkom mandatu prof. dr Đuru Macutu zabranjen je prelet preko teritorije BiH povodom dolaska na proslavu tog praznika u Banjaluku, u koju je na kraju došao kopnenim putem.

Praznik je problematizovan u BiH iako je Republika Srpska međunarodno priznati entitet Bosne i Hercegovine i odluke o uspostavljanju praznika temelji na Aneksu IV Dejtonskog sporazuma, koji i Ustav BiH. Opšti okvirni sporazum o miru sačinjen u Dejtonu potpisalo je i prihvatilo i političko Sarajevo, te se na tom dokumentu i zasniva savremena BiH.

Takođe, srpski zvaničnici u Srbiji i Srpskoj podsećaju i da se 11. maj prihvata kao Dan bošnjačke zastave, a naročito se slavi u Raškoj oblasti, uz punu podršku poliitčkog Sarajeva. Srpska strana u ovom odnosu stoga postavlja pitanje da li zaista ima razloga da isto to političko Sarajevo negoduje kada Banjaluka zajedno sa Beogradom slavi srpsku nacionalnu zastavu.

Kada je u pitanju sahrana generala Ratka Mladića, srpska strana je istakla da je on sahranjen dostojanstveno, a da je osuđeni ratni zločinac general tzv. Armije BiH Rasim Delić 2010. godine sahranjen uz najviše državne počasti BiH.

Srpska strana navodi kao jedan od indikativnih primera koji najbolje ilustruje nedoslednost i subjektivnost po ovim pitanjima, primer potpredsednika Republike Srpske Ćamila Durakovića, za koga je načelnik štaba 28. divizije Armije BiH Naser Orić heroj, a istovremeno negoduje zbog veličanja generala Mladića od strane Srba.

Argument Durakovića za odnos prema Oriću je da Orić, za razliku od Mladića, nikada nije osuđen. Istovremeno, srpska strana argumentuje da Duraković negoduje kada se podigne spomenik komandantu Jurišnog odreda Vlasenica u VRS Miloradu Pelemišu, koji takođe nikada nije osuđen ni za jedan ratni zločin.

U odnosu Srba i Bošnjaka u Srbiji, pažnju javnosti privukao je i tekst u nedavno usvojenoj Povelji o ujedinjenju islamskih zajednica u Srbiji. Tamo se, slično terminologiji iz Hrvatske o "Vojvodini i Srbiji", spominje versko ujedinjenje "u Sandžaku i Republici Srbiji".

Često se u regionu problematizuje navodni politički uticaj Srpske pravoslavne crkve i njena prekograničnost, a prenebregavaju se slične stvari, kao kada npr. Islamska zajednica u Srbiji (IZUS) ima vrhovnog verskog poglavara u Sarajevu, ili to što je svim rimokatolicima sveta verski centar u Vatikanu.

Granice nadležnosti verskih institucija ne poklapaju se uvek u potpunosti sa državnim granicama. Srpska strana ističe da se ta činjenica u regionu spočitava isključivo Srpskoj pravoslavnoj crkvi, iako u svetu i regionu postoje brojni takvi primeri.

Takođe, jedan od trojice kandidata za novog reisa Islamske zajednice BIH, Nedžad Grabus kampanju je započeo iz Novog Pazara, a naveo je tom prilikom "Sandžak" kao bošnjački duhovni i kulturni prostor.

U Albaniji donedavno nije bilo nacionalnih manjina, a u Preševu se promoviše "albanski svet"

Odnos Albanije prema nacionalnim manjinama i albanskim zajednicama u regionu takođe je predmet političkih rasprava. Albanija je tek pre nekoliko godina promenila pristup priznavanju nacionalnih manjina i njihovom izjašnjavanju u okviru popisa stanovništva. Istovremeno, iz Albanije su upućivane kritike Srbiji zbog navodne diskriminacije Albanaca na jugu zemlje, uključujući pitanje pasivizacije adresa.

Povodom posete predsednika Albanije jugu centralne Srbije, predsednica opštine Preševo Ardita Sinani ocenila je da ta poseta predstavlja dokaz da je taj prostor deo "albanskog sveta". Srpska strana ovu izjavu poredi sa kritikama koje se u regionu upućuju konceptu "srpskog sveta".

U tom poređenju postavlja se pitanje da li se slični koncepti nacionalnog, kulturnog i političkog povezivanja različito tretiraju u zavisnosti od toga koji narod ih promoviše.

Delovi Srbije za bugarsku javnost su "Zapadne pokrajine"

Bugarska je još jedna država čiji se odnos prema Srbiji u pojedinim debatama navodi kao primer mogućih dvostrukih standarda. Bugarski pravni sistem ne priznaje nacionalne manjine već Bugare različitog etničkog porekla. Istovremeno, Bugarska od Srbije zahteva ostvarivanje prava bugarske nacionalne manjine u Srbiji, posebno u kontekstu evropskih integracija.

U bugarskom javnom prostoru prisutan je i izraz "Zapadne pokrajine", kojim se označavaju oblasti u Srbiji sa bugarskim stanovništvom. Srpska javnost taj izraz tumači kao izraz teritorijalnih pretenzija.

Sa druge strane, u bugarskom javnom prostoru se često mogu čuti kritike koncepta "srpskog sveta", uprkos tome što i kada bi hipotetički takav koncept postojao teritorijalno, ni u maksimalnom obimu ne bi pretendovao da zahvati ni milimetar teritorije Bugarske.

Da li je "srpski svet" identičan frankofoniji, luzofoniji, Komonveltu?

Pojam "srpski svet" poslednjih godina zauzima značajno mesto u političkim i javnim raspravama na Balkanu. Njegove pristalice ga uglavnom opisuju kao koncept kulturnog, duhovnog, jezičkog i identitetskog povezivanja Srba u regionu, dok ga kritičari povezuju sa mogućnošću političkog uticaja Srbije ili širim državnim projektima.

U javnosti se istovremeno navode primeri drugih kulturnih i jezičkih zajednica, poput luzofonije, frankofonije i Komonvelta itd. kao i podrška koju pojedine države pružaju svojim sunarodnicima u inostranstvu.

Hrvatska, na primer, razvija programe podrške Hrvatima izvan Hrvatske, posebno u Bosni i Hercegovini i Srbiji. Takve aktivnosti predstavljaju deo državnih politika očuvanja kulturnih i nacionalnih veza. U odnosu na ove primere, srpska strana formuliše pitanje zbog čega se slične aktivnosti u slučaju Srbije ponekad tumače kao potencijalna pretnja regionalnoj stabilnosti.

U knjizi "Hibridni rat - od doktrine do prakse", autor Marko Parezanović primećuje da se, i sa srpske strane nekim preteranim izjavama povodom srpskog sveta, politizacijom konteksta i upotrebom u dnevnopolitičke svrhe, daje "municija" protivnicima Srbije i srpskog uticaja u regionu, time što oni mogu da neke nepromišljene izjave iz Srbije iskoriste za svoje ciljeve, da protumače taj koncept kako im odgovara i svoj narativ o tom pojmu predstave spoljnim faktorima i velikim silama od kojih traže podršku, kao nekakav velikodržavni i opasan projekat.

U debatama o "srpskom svetu", strana koja zastupa ovaj koncept smatra da sam pojam teško može da predstavlja opasnost za region. Pristalice navode da ako se taj koncept analizira objektivno, izvan konteksta zloupotreba i manipulacija, radi se o kulturnom povezivanju, kakvo primenjuju ne samo velike sile globalno (kroz velike jezičke i kulturne zajednice promovisanjem zajedničkog nasleđa), već i gotovo svi regionalni akteri.

Autor pomenute studije o Hibridnom ratu u poglavlju o Srpskom svetu, suštinski smatra da bi za prihvatanje na širem planu ovakvog realnijeg stanovišta o tom konceptu, potrebno bilo i predstavljati ga na pravi način, baš onakvim kakav jeste, a ne plašiti okolne narode nekakvim nepromišljenim i prenaglašenim izjavama i time ih dodatno mobilisati.