U Jerusalimu promovisana knjiga Ustaška zverstva: zbornik dokumenata (1941-1942)

U Beginovom centru u Jerusalimu promovisano je izdanje na engleskom jeziku knjige "Ustaška zverstva: zbornik dokumenata (1941-1942)", čiji je glavni izdavač Arhiv Vojvodine.

U autorskom članku za ugledni izraelski list Džeruzalem post, počasni konzul Srbije u Izraelu Aleksandar Nikolić je preneo kako je renomirani Beginov centar (Menachem Begin Heritage Center) ugostio promociju engleskog izdanja knjige.

"Zbirka dokumenata se zasniva na autentičnim nemačkim zapisnicima i fotografijama iz 1941. i 1942,. godine, a sam zbornik sadrži 165 dokumenata i 62 fotografije iz legata Slavka Odića, koje je 2008. otkupio Arhiv Vojvodine od privatnog lica. Sam fond se nalaze u Arhivu Vojvodine. Odić je po svršetku Drugog svetskog rata, kao rukovodilac u Upravi državne bezbednosti, imao pristup nemačkim arhivskim zapisima, uključujući one nemačkog Zapovednika Policije bezbednosti i Službe bezbednosti u okupiranoj Srbiji", navodi Nikolić u članku.

Policijski dosije na osnovu kojeg je ova zbirka nastala bazira se na dokumentima različite provenijencije, prikupljeni od Gestapoa u okupiranoj Srbiji od leta 1941. do sredine naredne godine.

Osnovni cilj skupljanja ovih dokumenata je bio da se prati stanje u ustaškoj Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (NDH), satelitskoj tvorevini nacističke Nemačke (1941-1945), pre svega provođenje ustaške politike genocida nad Srbima, njegovog toka i posledica.

"Kako je genocid izazvao masovni srpski ustanak čime su bili ugroženi i nemački interesi, uključujući njihovo sve veće vojno angažovanje, nacistički faktori u okupiranoj Srbiji i u ustaškoj državi nastojali su da donekle utiču na politiku likvidacije Srba. Iako je najveći broj dokumenata vezan za genocid nad Srbima, oni su veoma značajni i za istraživanje Holokausta u NDH. Na osnovu njih se vidi da su nacistički predstavnici pratili tok Holokausta u NDH uporedo sa genocidom nad Srbima i Romima", prenosi Nikolić.

Prema dr Milanu Koljaninu koji je priredio ovu zbirku, osnovni zaključak koji može da se donese na osnovu dokumenata je da je istrebljenje Jevreja bilo u rukama ustaške države i da se gotovo isključivo sprovodilo u logorima, prvo u sistemu logora Gospić-Jadovno-Pag, a zatim u Jasenovcu.

Na osnovu dokumenata može da se zapazi da su nemački predstavnici u Zagrebu na pitanje progona Jevreja gledali iz ugla nemačko-italijanskih odnosa i da su na leto i jesen 1941. bili nezadovoljni tempom sprovođenja Holokausta.

Tanjug AP/Matthias Schrader

Ovde se mogu naći i podaci o ustanovama koje su sprovodile pljačku jevrejske i srpske imovine kao što je Državno ravnateljstvo.

"Posebno su važni dokumenti koji se odnose na ustaške logore i njihove zatočenike. Ove, kao i sve druge dokumente treba temeljno ispitivati uz najveću kritičnost i uvek se moraju imati u vidu okolnosti nastanka i motivi onih koji daju izjave, npr. dodvoravanje kvislinških službi nemačkim okupacionim vlastima u Srbiji. Ipak, nedvosmislen je zaključak da su u ustaškim logorima masovno internirani i ubijani i Srbi i Jevreji, kao i da su logorske vlasti nastojale da stvore što veći jaz među samim zatočenicima kako bi što efikasnije sprovodili njihovo uništavanje. Može da se uoči da su ustaške vlasti u logorima nastojale da stvaraju antagonizme ne samo između Srba i Jevreja, nego i između samih Jevreja", navodi Nikolić u članku.

U dokumentima se mogu naći i svedočenja o pojedinim zločinima nad zatočenim Jevrejima, kao što je opis ubijanja jevrejskog zatočenika zbog klipa kukuruza.

U knjizi su i dokumenti u kojima se opisuju neki od zločina nad Jevrejima počinjenih van logora od kojih je svakako najveći zversko ubijanje 300 Jevreja svih uzrasta na savskom mostu u Brčkom 12. decembra 1941.

Promociji u Beginovom centru su prisustvovali naučno-istraživački radnici sa univerziteta Ben-Gurion, Bar-Ilan, Rajhman, Tel-Aviv, iz Jad vašema, Centralnog arhiva istorije jevrejskog naroda pri Nacionalnoj biblioteci Izraela, predstavnici Jerusalimske Patrijaršije na čelu sa Mitropolitom Konstantine Aristarhom, ambasada, kao i članova srpske zajednice u Izraelu.

Na promociji su izlagali direktor Arhiva Vojvodine i glavni urednik, dr Nebojša Kuzmanović, o izvorima dokumenata i njihovom značaju; predsedavajući Centra istorije Holokausta na Univerzitetu Ariel dr Kiril Feferman, o Holokaustu i genocidu u Jugoslaviji tokom Drugog svetskog rata iz evropske perspektive; umetničko-programski direktor - rukovodilac Odeljenja za obrazovno-vaspitne poslove Memorijalnog centra Staro sajmište dr Milan Koljanin, o sadržaju i razumevanju dokumenata u kontekstu istorijske konstelacije; istoričar Holokausta dr Efraim Zurof, o kampanji lociranja i procesuiranja komandanta Jasenovca Dinka Šakića; Episkop pakračko-slavonski Jovan Ćulibrk, o Jugoslaviji kao istraživačkoj laboratoriji za termin genocida, kao i počasni konzul Srbije u Izraelu Aleksandar Nikolić, na temu: Od distorzije Holokausta i genocida do apologetike žrtava.

Prisutne je pozdravio ministar spoljnih poslova Marko Đurić koji se nalazio u zvaničnoj poseti Izraelu, o čemu je izvestio i Džeruzalem post.

Tanjug/Ministarstvo spoljnih poslova

Đurić je naglasio da je zajednička obaveza da se takve tragedije nikada ne zaborave, ne poreknu i ne ponove.

Pol Gros je bio moderator događaja.

Englesko izdanje zbornika objavljeno je 2025, pet godina po izdanju na srpskom jeziku.

Prema rečima dr Koljanina, jednog od najistaknutijih autoriteta u naučnim istraživanjima u oblasti Holokausta na teritorijama raskomadane Kraljevine Jugoslavije, može se konstatovati da je zbirka dokumenata pod naslovom Ustaška zverstva - zbirka dokumenata (1941-1942) značajan izvor važnih podataka ne samo za istoriju stradanja Srba i Roma u ustaškoj Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, nego i za sprovođenje Holokausta u NDH, a time i za opštu istoriju Holokausta.

Uprkos činjenici da se među pločnim natpisima centralnih logora smrti i stratišta u Hali pamćenja (večite vatre) u Jad Vašemu nalazi i jedan posvećen Jasenovcu, šira javnost, posebno u Izraelu, nedovoljno je upoznata sa zverskim ubistvima zatvorenika: Srba, Jevreja i Roma - koji su bili meta genocida, ali i antifašista Hrvata i pripadnika drugih naroda i vera.

Razloge za ovo nepoznavanje treba tražiti u izvrtanju - distorziji, a ne poricanju, Holokausta i genocida tokom decenija Titove socijalističke Jugoslavije.

Na spomenicima, poput Kamenog cveta u Spomen-području Jasenovac, i školskim udžbenicima, stajalo je žrtvama fašizma, bez navođenja ko su žrtve, ko ih je ubio i iz kojeg motiva, prenosi Nikolić.

"Ovo je bila široko rasprostranjena pojava i u zemljama iza gvozdene zavese, ali Jugoslavija je bila jedinstvena po mnogo čemu. Najpre, nije bila sastavni deo Varšavskog pakta, ali, što je mnogo važnije, bila je jedinstvena po tome što najveći broj žrtava genocida nisu bile grupe na koje su se odnosili rasni zakoni - Jevreji i Romi - kao u drugim delovima okupirane Evrope, već su to bili Srbi, što je fundamentalno opterećivalo budući suživot", navodi u članku Nikolić.

Državni moto bio je bratstvo i jedinstvo, na osnovu kojeg je trebalo graditi zajedničko delovanje dva ključna naroda jugoslovenske zajednice, Hrvata i Srba. Posebnu ulogu u ovom konceptu imali su srpski komunisti, zastrašujući čak i rođake poklanih, sopstvene sunarodnike.

Dodatna i ključna karakteristika tiče se masovnog učešća progonjenih Srba u pokretima otpora. U njihovoj herojskoj borbi protiv nacizma i fašizma, protiv okupatora i domaćih kolaboracionista, pridružili su im se brojni Jevreji.

Veliki deo srpskog naroda, u svim delovima bivše Jugoslavije, iskreno je prihvatio jugoslovenstvo kao svoju ideologiju, odričući se slavnog i bogatog, duhovnog i istorijskog srpskog nasleđa, prenosi Nikolić.

Raspadom Jugoslavije, ovi Srbi su počeli da se okreću samima sebi, postajući sve više zainteresovani za patnje u NDH, kao i uopšte tokom Drugog svetskog rata, te dešavanja u godinama nakon oslobođenja, uključujući i kritične aspekte forenzike.

U međuvremenu, dragocene decenije su propuštene. Stoga, iako se zbirke poput Ustaška zverstva: zbornik dokumenata (1941-1945) pojavljuju sa velikim zakašnjenjem, one predstavljaju dragocen doprinos naučnim istraživanjima, obrazovanju i međunarodnoj saradnji u ovoj oblasti, zaključio je Nikolić.