Savezničko bombardovanje Beograda 1944: Od planiranog napada na Rumuniju do razaranja prestonice i civilnih žrtava

Na današnji dan, 16. aprila 1944. godine, Beograd je doživeo jedno od najtežih savezničkih bombardovanja u Drugom svetskom ratu. Iako su američki bombarderi tog jutra poleteli iz baza u južnoj Italiji sa primarnim ciljem – naftnim postrojenjima u rumunskom Ploeštiju, ključnom izvoru goriva za nemačku ratnu mašineriju – vremenski uslovi iznad mete promenili su tok operacije. Zbog guste oblačnosti, odlučeno je da se bombardovanje ne izvrši "naslepo", već da se pređe na alternativni cilj. Na listi prioriteta našao se Beograd.

Kako za Euronews Srbija objašnjava istraživač istorije Branimir Gajić, građani prestonice tog dana nisu očekivali napad. Avioni su dolazili iz pravca Rumunije, što je dodatno zbunilo Beograđane, naviknute na prelete saveznika ka severu. Mnogi su verovali da se letelice vraćaju sa zadatka, ne sluteći da će upravo njihov grad postati meta.

U napadu je učestvovalo blizu 200 aviona, koji su izručili ogromnu količinu bombi. Ciljevi nisu bili nasumični – gađani su strateški objekti važni za nacističku vojsku: mostovi preko Save i Dunava, železnička infrastruktura, rafinerija na Čukarici, kao i tadašnji beogradski aerodrom na prostoru današnjeg Novog Beograda, koji je služio kao logistička baza nemačkih snaga.

Ipak, tehnologija bombardovanja tog vremena bila je daleko od precizne. Iako su mete bile jasno definisane, bombe su često završavale daleko od ciljeva. Veliki broj stambenih objekata je uništen, a civilne žrtve bile su ogromne.

Najteže su stradali delovi grada u blizini ključnih meta – Senjak, Pašino brdo, Dorćol, kao i šire područje oko Glavne železničke stanice.

Napadi su nastavljeni već sutradan, 17. aprila, kada su mostovi ponovo bili primarna meta. Ova dva datuma ostala su upisana crnim slovima u istoriji grada, ali bombardovanja tu nisu stala – do septembra 1944. godine Beograd je bombardovan ukupno 12 puta.

Čudna saveznička strategija 

Gajić naglašava da Beograd nije bio „kažnjen“, već je stradao kao deo okupirane teritorije koju su nacisti koristili za svoje vojne operacije. Sličnu sudbinu delili su brojni evropski gradovi pod nemačkom okupacijom. Saveznička strategija podrazumevala je intenzivno bombardovanje svih kapaciteta koji su mogli služiti nemačkoj vojsci, često bez obzira na posledice po civilno stanovništvo.

Važno je i razjasniti jednu čestu zabludu – Narodna biblioteka Srbije nije stradala u ovom bombardovanju, već je uništena tri godine ranije, tokom nemačkog napada 6. aprila 1941.

Euronews

Svedočanstva o razaranju ostala su zabeležena i u književnosti. Posebno se izdvaja pripovetka „Zeko“ Ive Andrića, koji je kao neposredni svedok opisao atmosferu Beograda pod bombama. Njegovi zapisi i danas pružaju snažan uvid u strah i neizvesnost tog vremena.

I više od osam decenija kasnije, tragovi bombardovanja i dalje su vidljivi. Pojedine lokacije u centru grada, poput delova Terazijske padine, ostale su neizgrađene upravo zbog razaranja iz tog perioda. Tokom radova na Novom Beogradu i danas se povremeno pronalaze neeksplodirane bombe, što svedoči o razmerama napada.

Iako je Beograd pretrpeo ogromna razaranja, nije bio jedini – brojni gradovi širom tadašnje Jugoslavije, poput Niša, Sarajeva, Zagreba, Podgorice i Maribora, takođe su bili mete intenzivnih savezničkih bombardovanja. Sudbina Beograda tako ostaje deo šire slike rata u kojoj su strateški ciljevi često imali tragične posledice po civile.