Škola kod kuće: Milioni roditelja širom sveta odustaju od klasičnih učionica, da li je to moguće u Srbiji?

Kućno obrazovanje (homeschooling) u kojem roditelji sami organizuju i izvode nastavu za svoju decu, predstavlja jedan od najzastupljenijih alternativnih modela školovanja u anglosaksonskim zemljama sa snažno izraženom individualističkom kulturom. Ovaj vid obrazovanja najdužu tradiciju ima u Sjedinjenim Američkim Državama, gde se primenjuje decenijama.

Zahvaljujući povoljnom zakonskom okviru, razvijenoj mreži roditeljskih zajednica i velikom broju dostupnih udžbenika i nastavnih programa, SAD se redovno nalaze na samom vrhu liste zemalja pogodnih za kućnu nastavu. Uz njih se među najpovoljnijim državama za ovaj model obrazovanja konstantno izdvajaju i Kanada, Australija, Novi Zeland i Ujedinjeno Kraljevstvo.

Kućna nastava obuhvata osnovno i srednje obrazovanje, što u američkom sistemu odgovara nivou K–12, odnosno periodu od vrtića do 12. razreda. Ovaj oblik školovanja često se povezuje sa libertarijanskom ideologijom i roditeljima koji žele da decu zaštite od, kako smatraju, preteranog uticaja države i „ispiranja mozga“. Prema dostupnim podacima, u SAD trenutno oko 3,7 miliona dece pohađa nastavu kod kuće, a taj broj je u stalnom porastu. Tokom pandemije virusa korona više od 11 odsto učenika bilo je u potpunosti prebačeno na ovaj vid obrazovanja.

profimedia

Ipak, školovanje od kuće prate brojni ideološki stereotipi. Deca roditelja desničarskih političkih uverenja često se percipiraju kao potomci verskih fanatika ili ekstremnih konzervativaca, dok se za decu roditelja levičarske orijentacije pretpostavlja da dolaze iz „alternativnih“ kulturnih i porodičnih okruženja, poput hipi zajednica ili poligamnih porodica.

Iako pojedini stereotipi imaju izvesno uporište, veliki broj roditelja u SAD se za kućnu nastavu ne odlučuje iz ideoloških, već iz praktičnih razloga. Kvalitet obrazovanja značajno varira između različitih delova federacije sa 50 saveznih država, pa je jedan od ključnih faktora prilikom kupovine nekretnine upravo rejting takozvanog „školskog distrikta“, odnosno nivo kvaliteta okolnih privatnih i državnih škola. Prema anketi Pju istraživačkog centra, čak 72 odsto roditelja koji obrazuju decu kod kuće navodi da nije zadovoljno akademskim kvalitetom klasičnih škola. Pojedina istraživanja dodatno ukazuju da kućno obrazovanje može dovesti do boljih rezultata tokom studiranja na fakultetima.

Roditeljima koji se odlučuju za ovaj model, pored kontrole nad vaspitanjem, posebno je važna fleksibilnost u organizaciji rasporeda, gradiva i tempa učenja. Takav pristup omogućava negovanje talenata i interesovanja deteta, dok se manji naglasak stavlja na oblasti za koje dete ne pokazuje interesovanje ili adekvatne sposobnosti. Istovremeno, postoji veliki broj unapred pripremljenih nastavnih programa, privatnih tutora za složenije predmete, kao i roditeljskih grupa koje pružaju logističku podršku i organizuju zajedničke aktivnosti.

Kakva je situacija u Srbiji i drugim zemljama

Za razliku od anglosaksonskih država, kućna nastava je u mnogim drugim zemljama znatno manje rasprostranjena ili u potpunosti zabranjena, naročito u državama gde je osnovno obrazovanje obavezno i gde dominira državni školski sistem. U Srbiji homeschooling formalno nije nezakonit, ali je dozvoljen isključivo deci sa posebnim potrebama. U tom slučaju dete mora da polaže ispite, a ukoliko dva puta ne položi, vraća se u redovnu školu. U zemljama regiona — Albaniji, Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Severnoj Makedoniji — kućna nastava je zabranjena.

U većini evropskih država školovanje od kuće je tehnički dozvoljeno, ali je ograničen brojnim pravilima i daleko manje popularan. Tako je u Slovačkoj dozvoljeno samo do četvrtog razreda, u Sloveniji deca moraju biti formalno upisana u školu i polagati godišnje ispite, dok u Švajcarskoj i Danskoj školski inspektori na godišnjem nivou proveravaju napredak učenika. U Poljskoj je neophodna saglasnost direktora škole, dok u Francuskoj roditelji o odluci obaveštavaju lokalnu samoupravu putem zvaničnog pisma.

Poseban primer predstavlja Irska, još jedna zemlja engleskog govornog područja, koja se nalazi na četvrtom mestu u svetu i drugom u Evropi po BDP-u po glavi stanovnika. U toj zemlji obrazovanje od kuće beleži snažan rast, naročito nakon pandemije. Učenici nisu obavezni da prate striktan nastavni plan i program, ali postoji propisan minimalni obrazovni standard koji moraju da ispune.

AI generisana fotografija

Jedna majka iz Dablina, zaposlena od kuće, odlučila se za homeschooling tokom pandemije i navela da ne planira da ćerku vraća u školu, jer se devojčica ranije redovno vraćala kući uplakana i pod stresom.

"Ona je šaljivdžija, ima mnogo energije. Kada uči kod kuće, često skakuće na lopti. To, naravno, ne bi mogla u učionici. Nemam animoziteta ili ljutnje prema školi ili nastavnicima, oni rade sjajan posao, ali kod kuće smo mogli da nađemo stil učenja koji joj više odgovara nego da joj se govori da uči napamet. To nije bilo zdravo za moje dete", izjavila je Liz Hadson za Irish Times.

Zanimljivo je i da Rusija po ovom pitanju pokazuje sličnosti sa anglosaksonskim pristupom. Kućna nastava je u toj zemlji u potpunosti legalna uz minimalnu administrativnu proceduru, jer se, slično kao u SAD, roditelj smatra glavnim autoritetom u obrazovanju deteta. Učenici nisu u obavezi da polažu standardizovane ispite, ali imaju mogućnost da steknu diplome osnovnih i srednjih škola i ravnopravno konkurišu za upis na fakultete.

Prednosti kućnog obrazovanja

Nastava prilagođena interesovanjima i individualnom stilu učenja može predstavljati značajnu prednost u daljoj akademskoj karijeri deteta. Prema istraživanju Nacionalnog institita za istraživanje kućne nastave (NHERI), čak 78 odsto recenziranih naučnih studija pokazuje da učenici obrazovani kod kuće u proseku ostvaruju bolje rezultate na ispitima od vršnjaka iz klasičnih škola.

Posebno su značajne studije iz 1999. i 2010. godine, koje ukazuju da naročito dobre rezultate postižu deca koja najviše odstupaju od proseka, odnosno izuzetno talentovana deca i ona sa razvojnim poteškoćama. Pokazalo se da roditelji u tim slučajevima posvećuju znatno više vremena zahtevnim konceptima poput matematike ili astronomije.

AI generisana fotografija

Američki učenici koji se školuju kod kuće ostvaruju natprosečne rezultate na standardizovanim testovima SAT i ACT, bez obzira na obrazovanje roditelja ili prihode domaćinstva. Studija NHRI-ja pokazuje da u proseku nadmašuju vršnjake iz državnih škola za 15 do 30 procentnih poena, zbog čega fakulteti na njih obraćaju posebnu pažnju u potrazi za talentovanim kandidatima.

Dodatna prednost je fleksibilnost rasporeda, koji porodice mogu prilagoditi poslovnim obavezama, putovanjima ili posebnim potrebama deteta. Takav sistem omogućava više praktične nastave, boravak u prirodi, kao i posete muzejima, izložbama i kulturnim institucijama. Prilagođavanje dnevnog ritma pozitivno utiče i na decu koja imaju poteškoće sa koncentracijom u ranim jutarnjim satima.

Zagovornici homeschoolinga kao prednost navode i smanjenu izloženost vršnjačkom nasilju i školskom stresu, koji prema istraživanjima pogađaju između dva i pet odsto školske dece u SAD. Protivnici, međutim, smatraju da je suočavanje sa takvim iskustvima važna životna lekcija.

Negativni efekti školovanja od kuće

Kao glavni nedostatak, pedagozi ističu potencijalno usporen društveni razvoj dece zbog manjeg kontakta sa vršnjacima. Studije iz 2009. i 2021. godine ukazuju na natprosečnu zavisnost od roditelja kod dece školovane kod kuće, kao i na nedostatak heterogenog okruženja koje podstiče razvoj socijalnih veština.

Iako ova deca često učestvuju u vannastavnim aktivnostima, te aktivnosti su neretko selektivne i okupljaju decu sličnih vrednosti, porekla i društvene klase, što znači manji stepen raznolikosti.

Iz takvog okruženja proizilaze i stereotipi o roditeljima sa ekstremnim uverenjima koji deci nameću svoje stavove, zbog čega se ona tek kasnije u životu susreću sa različitim mišljenjima, političkim ideologijama i veroispovestima. Ipak, to nije univerzalno pravilo. Jedno istraživanje pokazuje da su deca školovana kod kuće u proseku adekvatno socijalno prilagođena i da češće učestvuju u volonterskim aktivnostima. Jedan od najčešćih oblika socijalizacije jesu zajedničke aktivnosti koje organizuju roditeljske grupe.

profimedia

Ni roditelji nisu pošteđeni izazova. Dugotrajan boravak sa decom, pritisak okoline i velika odgovornost mogu dovesti do psiholoških poteškoća. Neophodno je stalno osmišljavanje novih metoda motivacije i prilagođavanje potrebama deteta, jer se u suprotnom gubi ključna prednost fleksibilnosti.

U pojedinim slučajevima roditelji doživljavaju sagorevanje zbog obima posla i potrebe za detaljnim planiranjem svakog dana, kao i savladavanja naprednog gradiva iz različitih oblasti. Ukoliko roditelj ne radi već se isključivo bavi nastavom, to može uticati i na prihode porodice. U SAD sprovođenje nastavnog plana i programa košta između 700 i 1.800 dolara godišnje, dok istraživanja pokazuju da roditelji u proseku troše oko 600 dolara po detetu na udžbenike i nastavna sredstva — trošak koji porodice u državnim školama nemaju.

Dodatni problem predstavlja ograničen pristup specijalizovanim objektima poput naučnih laboratorija i radionica, što može umanjiti dubinu obrazovanja. Takođe, zanemarivanje i zlostavljanje dece nije isključivo vezano za školski sistem i javlja se i u nekim porodicama koje praktikuju kućnu nastavu, što predstavlja jedan od ključnih argumenata protivnika homeschoolinga.

Poznate ličnosti obrazovane kod kuće

Među svetski poznatim Amerikancima postoji veliki broj onih koji su školovani kod kuće. Pristalice ovog modela često navode predsednike Džordža Vašingtona, Abrahama Linkolna i Frenklina D. Ruzvelta, zatim izumitelje Tomasa Edisona, Aleksandra Grejema Bela i braću Rajt, kao i pisce Marka Tvena, Luiz Mej Alkot i C. S. Luisa.

U svetu sporta najpoznatiji primer su teniserke Serena i Venus Vilijams, čije je kućno obrazovanje od najranijih dana bilo u potpunosti usmereno na tenis, što je rezultiralo izuzetnim sportskim uspesima.

Među muzičarima se izdvajaju Tejlor Svift, jedna od najpopularnijih pevačica današnjice, kao i Džastin Biber, koji su školovani kod kuće dok su paralelno gradili karijere još u tinejdžerskom uzrastu.