Od multilateralizma ka "America First": Iz kojih međunarodnih organizacija su se SAD povukle?
Komentari
28/01/2026
-19:25
Sjedinjene Američke Države juče su se povukle iz Pariskog klimatskog sporazuma, čime druga administracija predsednika Donalda Trampa nastavlja politiku "America First“, zasnovanu na smanjenju multilateralizma i jačanju fokusa na nacionalne interese.
Tokom januara 2026. godine SAD su, na osnovu predsedničkog memoranduma od 7. januara, formalno izašle iz ukupno 66 međunarodnih organizacija, konvencija i tela, uključujući Svetsku zdravstvenu organizaciju, Pariski klimatski sporazum i niz drugih institucija Ujedinjenih nacija i van njih.
Predsednički memorandum nalaže prekid učešća i finansiranja 35 organizacija izvan okvira UN i 31 entiteta UN, jer se smatra da deluju suprotno bezbednosti, ekonomskom prosperitetu ili suverenitetu SAD. Ovo predstavlja najširi korak u izolacionističkoj politici administracije, koja je već ranije najavila izlazak iz SZO i Pariskog sporazuma, a sada proširuje na širi spektar tela, uključujući i osnovnu Okvirnu konvenciju UN o klimatskim promenama (UNFCCC), čime SAD postaju jedina zemlja van globalnog klimatskog okvira.
Pariski klimatski sporazum – SAD drugi put na izlaznim vratima
Jedan od najnovijih poteza je ponovno povlačenje iz Pariskog klimatskog sporazuma, koje je formalno stupilo na snagu 27. januara 2026. godine. Ovo je drugo povlačenje SAD iz tog sporazuma: prvi put su izašle 2020. tokom prvog Trampovog mandata, vratile su se 2021. pod administracijom Džozefa Bajdena, a sada ponovo napuštaju sporazum na najmanje tri preostale godine mandata.
Pariski klimatski sporazum, usvojen 2015. i stupio na snagu 2016. godine, ratifikovalo je skoro 200 zemalja i regiona. Sporazum predstavlja prvi globalni okvir koji od svih država, bez obzira na nivo razvijenosti, zahteva postavljanje ciljeva za smanjenje emisija gasova staklene bašte. Povlačenjem SAD su postale jedina zemlja koja nije deo sporazuma (uz nekoliko država poput Irana, Libije i Jemena koje nikada nisu ni pristupile).
Istovremeno, SAD su se povukle i iz Okvirne konvencije UN o klimatskim promenama (UNFCCC) iz 1992. godine, koja je osnova Pariskog sporazuma, kao i iz Međuvladinog panela za klimatske promene (IPCC), glavnog naučnog tela UN za klimu.
Svetska zdravstvena organizacija po prvi put bez SAD
Među najznačajnijim povlačenjima je Svetska zdravstvena organizacija (SZO). Povlačenje je stupilo na snagu početkom januara ove godine nakon jednogodišnjeg otkaznog roka koji je najavljen prvog dana drugog mandata administracije Donalda Trampa.
Povezane vesti
Administracija, uključujući i novog sekretara za zdravstvo Roberta F. Kenedija Mlađeg, kritikovala je SZO zbog lošeg rukovanja pandemijom COVID-19, prevelikog uticaja Kine i nesrazmerno velikih doprinosa koje su SAD plaćale u odnosu na druge velike zemlje.
Pored klimatskih i zdravstvenih institucija, SAD su napustile i Međunarodni residualni mehanizam za krivične tribunale sa sedištem u Hagu, koji se bavi preostalim slučajevima ratnih zločina iz bivše Jugoslavije i Ruande.
Tanjug/AP/Martial Trezzini/Keystone
Takođe su se povukle iz Venecijanske komisije (Evropske komisije za demokratiju kroz pravo, pod okriljem Saveta Evrope), koja izdaje stručna mišljenja o vladavini prava, ustavnom pravu i ljudskim pravima, a u kojoj su SAD imale punopravno članstvo.
Pored već pomenutih klimatskih institucija, administracija se povlači iz brojnih međunarodnih tela posvećenih obnovljivoj energiji i zaštiti životne sredine.
Među njima su Međunarodna agencija za obnovljive izvore energije (IRENA), Međunarodna solarna alijansa (International Solar Alliance), inicijativa 24/7 Carbon-Free Energy Compact, Međunarodna unija za očuvanje prirode (IUCN), Inter-American Institute for Global Change Research, kao i UN program za smanjenje emisija iz krčenja šuma i degradacije zemljišta (UN-REDD). Ovi potezi dodatno potvrđuju stav Donalda Trampa da multilateralni klimatski mehanizmi nisu u skladu sa američkim ekonomskim interesima.
Od ljudskih prava do tropskog drveta – SAD dižu sidro
U oblasti ljudskih prava, rodne ravnopravnosti i populacione politike, SAD se povlače iz više entiteta Ujedinjenih nacija koje administracija ocenjuje kao ideološki pristrasne ili neefikasne.
Među njima su UN Women, Fond UN za populaciju (UNFPA), Savet UN za ljudska prava (UNHRC) i Agencija UN za palestinske izbeglice (UNRWA). Ove odluke nastavljaju liniju kritike prema institucijama za koje Vašington tvrdi da promovišu agende nespojive sa američkim vrednostima ili da neracionalno koriste američka sredstva.
Povezane vesti
Istovremeno, SAD su napustile i niz organizacija usmerenih na demokratiju, izborne procese i razvojnu politiku, uključujući Međunarodni institut za demokratiju i izbornu pomoć (International IDEA), Colombo Plan Council, Pan-američki institut za geografiju i istoriju i Međunarodnu organizaciju za tropsko drvo. Iako su ove institucije često aktivne u zemljama u razvoju, administracija ih je smatrala suvišnim u okviru politike "America First“.
U okviru šireg paketa povlačenja, SAD napušta i niz drugih organizacija – od Globalnog foruma za borbu protiv terorizma i Univerziteta Ujedinjenih nacija, do Međunarodnog savetodavnog tela za pamuk, Partnerstva za atlantsku saradnju i Međunarodne federacije saveta za umetnost i kulturne agencije.
Ovi potezi zajedno predstavljaju deo šire strategije smanjenja multilateralnih obaveza i preusmeravanja američke spoljne politike ka bilateralnim aranžmanima i strožoj kontroli javne potrošnje.
Ipak, Sjedinjene Države ostaju članice ključnih međunarodnih organizacija poput Ujedinjenih nacija u celini, NATO-a i Svetske banke.
Komentari (0)