Šta je "Tukididova zamka", koja čini osnovu regionalnih saveza na Bliskom istoku?

U vreme do se očekuje nova runda razgovora između Irana i SAD o pitanju mira u regionu Bliskog istoka, čini se da skoro svi regionalni akteri marljivo rade kako bi što više učvrstili svoje pozicije. I dok mir nije ni na vidiku, javljaju se nove varnice između brojnih državnih i nedržavnih aktera, koje će sigurno opterećivati odnose u regiji u narednim godinama. Svrstavanje zemalja u nekoliko tabora, nerešeno pitanje rata sa Iranom i otvaranje Ormuza, najava povlačenja SAD iz Iraka u toku septembra ove godine, rast uticaja regionalnih sila, ukazuje da će saradnja u oblasti bezbednosti sve više oblikovati regionalne odnose i uslovljavati zajednički rad država na drugim poljima društvenog i ekonomskog života. Zato region Bliskog istoka sve bolje opisuje izreka „da je mir samo primirje u trajanju večnog rata“, koja se pripisivala antičkom grčkom istoričaru Tukididu, iako je to samo zaključak koji se izvodi iz njegovog kapitalnog dela Istorija Peloponeskog rata.   

Šta je "Tukididova zamka"? 

Američki politikolog Grejem Alison je 2012. godine na osnovu gore navedenog Tukididovog dela stvorio teoriju pod nazivom „Tukididova zamka“. Prema njoj je rat neminovan između sile u usponu, odnosno Atine, i hegemona koji dominira određenim regionom ili svetom, u ovom slučaju Sparte. Alison je tada pokušao da napravi paralelu sa situacijom odnosima između Kine (države u usponu) i SAD (globalnog hegemona), naglašavajući da će u budućnosti sigurno doći do rata između ove dve sile.  

No međutim, još nešto može da se pročita iz antičke istorije što je primenjivo na današnju situaciju, a to je period nakon Peloponeskog rata kada se javio novi izazivač spartanske dominacije, Teba. Upravo je pretnja od Tebe pokazala sav pragmatizam koji je neophodan u politici, jer je uslovila saradnju između dojučerašnjih neprijatelja, Sparte i Atine. Nakon bitke kod Leuktre 371. godine p.n.e kojom je Teba porazila Spartu, ove dve države su sklopile savez kako bi osporile novog hegemona u Grčkoj, što ide u prilog Alisonovoj teoriji. 

Koliko je teorija primenjiva u praksi? 

Iz navedenih razloga može se tvrditi da je potreba za osporavanjem regionalne dominacije određenih država na Bliskom istoku, istočnom Mediteranu i srednjoj Aziji, uslovila grupisanje zemalja u saveze, na sličan način kako je to definisala „Tukididova zamka“. Iako je Izrael uz američku podršku neosporno dugo bio najuticajnija država u regionu, jačanje Turske nakon pada Bašara el Asada Siriji, dosta je uticalo na udruživanje vlade u Tel Avivu sa Grčkom i Kiprom, državama koje strahuju od sile u usponu, odnosno Turske.

Tanjug/AP/Saudi Press Agency

Sa druge strane, interes Saudijske Arabije i Pakistana je sličan za formiranje odbrambene alijanse sa Turskom. Rijad decenijama strahuje od dominantnog uticaja Irana, Ujedinjenih Arapskih Emirata i Izraela u regionu, dok Islamabad ima nerešene probleme sa Indijom, regionalnim hegemonom u tom regionu. Kada se tako postave stvari, može se reći da su različiti interesi regionalnih aktera, koji se delimično mogu opisati „Tukididovom zamkom“, uticali formiranje saveza tri muslimanske sile iz Meke. Naravno, pred ovom alijansom je tek stvaranje institucija i razvoj odbrambene saradnje koja će trajati godinama.

I treća situacija u regionu potvrđuje primenu „Tukididove zamke“. Ratovi SAD-a i Izraela (globalnih hegemona u regionu), sa silom u čija je moć bila narastajuća do tog trenutka, Iranom, pokazuju da je sukob neizbežan. Uticaj Irana pre ovog rata protezao se na delove Iraka, Siriju, južni deo Libana, Jemen i palestinske militantne grupe (Hamas, Islamski džihad i druge). Uz to, eventualni razvoj nuklearnog programa pretio je da ugrozi interese hegemona (SAD i Izraela), čime je neminovno došlo do rata u regionu između ovih aktera.  

Svakako, glavno pitanje ostaje da li će teorija biti potpuno primenjiva na odnose država na Bliskom istoku, jer ona govori da je sukob neminovan u većini situacija kada postoji sila hegemon i država (ili savez zemalja) koja izaziva njenu dominaciju. Ono što može da unosi dodatnu zabrinutost jeste to što deluje da oba tabora nisu kompletna, odnosno da se očekuje da će Indija i Ujedinjeni Arapski Emirati prići osovini Izrael-Kipar-Grčka, dok se na drugoj strani govori o prilasku Egipta i Katara državama članicama novog saveza iz Meke. Bilo kako bilo, ostaje da se vidi da li će budući događaji potvrditi Alisonovu teoriju, koja govori o neminovnosti rata između sila u usponu i globalnog ili regionalnog hegemona.