Tajna Lepenskog vira koja je promenila istoriju Evrope: Kako je Dunav stvorio jednu od prvih evropskih civilizacija
Komentari
Dodajte Euronews kao željeni izvor na Google-u
Na obali Dunava, u srcu Đerdapske klisure, nalazi se jedno od najznačajnijih arheoloških nalazišta ne samo Srbije, nego i Evrope - Lepenski vir. Ovaj praistorijski lokalitet, star više od osam milenijuma, predstavlja jedinstven dokaz o prelasku čoveka iz nomadskog načina života u trajna naselja, ali i o nastanku prvih oblika umetnosti, organizovanih zajednica i složenog društvenog života na evropskom tlu.
Zbog svog izuzetnog značaja, prostor oko lokaliteta je 2011. godine proglašen turističkim prostorom, što ga svrstava među retke lokalitete u Srbiji sa takvim statusom. Danas se Lepenski vir smatra jednim od najvažnijih svedočanstava o životu ljudi u mezolitu, odnosno srednjem kamenom dobu, periodu koji je usledio nakon završetka ledenog doba.
Direktor turističkog prostora "Lepenski vir" Vladimir Nojković ističe da je za stanovnike ovog kraja lokalitet oduvek bio mnogo više od arheološkog nalazišta.
Euronews Srbija
"Rođen sam ovde, odrastao sam u Donjem Milanovcu i Lepenski vir je oduvek bio nešto čime smo se ponosili. Ljudi koji žive uz Dunav imaju poseban odnos prema ovom mestu jer ono predstavlja dokaz da je reka privlačila ljude još od najranije praistorije", kaže Nojković.
Prema njegovim rečima, iako se tokom decenija menjalo precizno datiranje pojedinih nalaza zahvaljujući savremenijim metodama istraživanja, naučnici danas uglavnom smatraju da tragovi ljudskog prisustva na ovom prostoru sežu čak do oko 9.500 godina pre nove ere. Naselje Lepenski vir razvijalo se tokom više hiljada godina, dok se nakon približno 5.500. godine pre nove ere njegovi tragovi postepeno gube.
Kako je Dunav promenio istoriju čovečanstva
Jedna od ključnih karakteristika Lepenskog vira jeste činjenica da se ovde veoma rano javlja sedelački način života.
"Smatra se da je naselje na ovom prostoru nastalo oko 7.500 godina pre naše ere. Postoje rasprave o tome da li su stanovnici neprekidno živeli ovde ili su povremeno odlazili i vraćali se, ali generalno se smatra da su ljudi sa određenim pauzama na ovom prostoru boravili hiljadama godina. Upravo na Lepenskom viru vidimo početke sedelačkog načina života u periodu mezolita", objašnjava Nojković.
Povezane vesti
Profesor Poljoprivrednog fakulteta Zoran Marković, rukovodilac Centra za ribarstvo pod čijim je okriljem u Radmilovcu napravljena rekonstrukcija praistorijskih naselja u kakvim su živeli nekadašnji stanovnici Lepenskog vira, kaže da je njihova kultura bila razvijena, jer su na tom mestu uspeli da reše glavni problem opstanka - obezbeđivanje hrane.
Euronews Srbija
"Da bi bilo šta drugo moglo da funkcioniše, čovek je prvo morao da reši pitanje hrane. Stanovnici Lepenskog vira uspeli su da pronađu održiv način da se prehrane i upravo zbog toga možemo govoriti o jednoj od najranijih razvijenih kultura na evropskom prostoru", kaže Marković.
Kultura Lepenskog vira razvijala u jedinstvenom istorijskom trenutku, tokom velikih klimatskih promena koje su usledile nakon ledenog doba.
Tokom tog perioda ljudi su bili lovci i sakupljači i bili su primorani da neprestano prate životinje koje su migrirale u potrazi za hranom. Klima je bila surova i čovek nije mogao da ostane na jednom mestu.
Ali, kada se klima postepeno zagrejala, životinje više nisu morale da migriraju na velike udaljenosti. Kako su one postajale stacionarnije, tako je i čovek počeo da se vezuje za određene prostore.
Nojković dodaje da su stanovnici Đerdapa vrlo rano prepoznali potencijal Dunava kao stabilnog izvora hrane.
"Shvatili su da reka, sa ogromnim količinama ribe, predstavlja održiv izvor opstanka. Zato su svoja prva staništa vezali upravo za obalu Dunava. Kako su učili da žive uz reku, tako su postepeno razvijali i druge aspekte života", navodi on.
Povezane vesti
Moruna koja je mogla da prehrani čitavo naselje
Položaj Lepenskog vira nije izabran slučajno. Lokalitet se nalazi u klisuri Gospođin vir, gde je mikroklima i danas znatno povoljnija nego u okolnim područjima.
Pored toga, ovo mesto je imalo još jednu ogromnu prednost - izobilje ribe.
Nojković objašnjava da nije bilo dovoljno samo živeti pored reke. Bilo je važno pronaći deo toka gde se ribe okupljaju u većem broju, naročito mesto na koje dolazi moruna radi mresta.
"Moruna je bila ogromna riba koja je mogla da nahrani čitavo naselje. Ljudi su vrlo dobro poznavali prirodu i znali su gde da pronađu najvažnije izvore hrane", kaže on.
Marković objašnjava da su upravo prirodne karakteristike Dunava pogodovale tome.
Euronews Srbija
"Na tom delu reke nalazi se mnogo sprudova i vrtloga. Kada su jesetarske vrste, a pre svega morune, dolazile uzvodno iz Crnog mora ka mestima za mrest, prolazile su kroz današnju Srbiju. Vrtlozi i sprudovi često su ih usporavali ili nasukavali, pa je stanovnicima praktično bila dostupna ogromna količina hrane", kaže naš sagovornik.
Morune su tada bile daleko veće nego danas i nije bilo neobično da budu teške i čitavu tonu. Takvu ribu nisu mogla da izvuku dva čoveka. Bio je potreban veliki broj ljudi koji su morali da sarađuju i upravo kroz takve aktivnosti nastajala je organizovana zajednica sa zajedničkim interesima i zajedničkim ciljevima.
Značajan uticaj klime
Jedna od najčešćih zabluda o praistorijskim ljudima jeste da su se poljoprivredom počeli baviti tek kada su postali dovoljno "napredni".
Arheolog Dragan Janković ističe da je stvarnost bila drugačija.
"Da bi se neko bavio poljoprivredom, potrebna je stabilna i predvidljiva klima. Kultura Lepenskog vira pripada mezolitu, prelaznom periodu između ledenog doba i vremena kada se poljoprivreda proširila Evropom. Zato su Lepenci istovremeno lovci i sakupljači, ali žive u trajnim naseljima", kaže Janković.
Klima u Evropi stabilizovala se tek oko 6.200. godine pre nove ere.
"Ljudi su bili jednako inteligentni i pre toga, ali im prirodni uslovi nisu dozvoljavali da se oslanjaju na poljoprivredu. Tek kada se klima ustalila, otvorila se mogućnost za razvoj zemljoradnje", objašnjava arheolog.
Prvi umetnici i prvi kalendar
Lepenski vir nije značajan samo zbog oruđa kojima su se služili njegovi stanovnici, već i zbog umetnosti koja se ovde pojavljuje.
Čuvene kamene skulpture sa karakterističnim ljudsko-ribljim obeležjima smatraju se među najstarijim monumentalnim umetničkim delima Evrope.
"To su prvi oblici umetničkog izražavanja koje danas prepoznajemo. Oni pokazuju da su ljudi već tada razvijali složene ideje i simbole", kaže Nojković.
Euronews Srbija
Posebno fascinantan deo priče odnosi se na prirodni orijentir koji se nalazi tačno preko puta naselja - stenu Treskavac.
"Kada biste otišli u šumu u lov ili sakupljanje plodova, sa gotovo svakog proplanka mogli ste da vidite Treskavac i da znate gde se nalazi vaše naselje. To je bio svojevrsni putokaz. Međutim, možda je još važnije to što je stena služila kao kalendarski orijentir. Prvog dana leta Sunce izlazi tačno iznad nje", objašnjava direktor turističkog prostora "Lepenski vir".
Marković dodaje da je položaj lokaliteta verovatno pažljivo izabran upravo zbog takvih prirodnih pojava.
"Stanovnici su očigledno razumeli smenu godišnjih doba. Znali su šta znači godina, šta je topli, a šta hladni period. Njihova inteligencija bila je ista kao naša danas. Razlika je samo u stepenu tehnološkog razvoja", ističe profesor.
Jedinstvena kultura Đerdapa
Posebnost Lepenskog vira ogleda se i u tome što se kultura ovog područja razvijala relativno izolovano od drugih zajednica.
Prepoznatljivi trapezoidni podovi kuća, način organizacije naselja i čuvene kamene skulpture ne pojavljuju se nigde drugde u istom obliku.
"Kada govorimo o kulturi Lepenskog vira, ne mislimo samo na jedno naselje. Postojalo je više srodnih naselja na prostoru Đerdapa. Nažalost, neka od njih danas se nalaze ispod vode i nisu mogla biti sačuvana prilikom izgradnje hidroelektrane, ali su prethodno dokumentovana i ostala su zabeležena u stručnoj literaturi", objašnjava Nojković.
Euronews Srbija
To pokazuje da je postojala šira kulturna celina koja je obuhvatala više zajednica sa zajedničkim načinom života, arhitekturom, umetnošću i verovanjima.
"Čini se da su stanovnici Đerdapa u tom periodu otišli najdalje u razvoju. Zato su upravo ovde ostali najvidljiviji tragovi tog vremena", dodaje naš sagovornik.
Prozor u svet star deset hiljada godina
Danas je Lepenski vir jedno od retkih mesta u Evropi gde se može videti tako dobro očuvan praistorijski lokalitet, a Nojković ističe da je njihov cilj da kroz prezentaciju i interpretaciju posetiocima približe način života od pre sedam, osam ili deset hiljada godina, kada su ljudi morali sami da osmisle gotovo svaki aspekt svakodnevnog života.
"Pokušajte da zamislite da se nalazite na ovom mestu bez ičega što donosi savremeni svet. Morate da uhvatite ribu, da sačuvate vatru, da napravite sklonište i osmislite kako da sve to funkcioniše zajedno. To su procesi koji su trajali hiljadama godina, a na Lepenskom viru možemo da ih posmatramo kao jedan zamrznuti trenutak u istoriji čovečanstva", kaže naš sagovornik.
Upravo zbog toga Lepenski vir i danas zauzima posebno mesto na mapi evropske praistorije: kao simbol početka sedelačkog života, razvoja zajednice i trenutka kada je čovek počeo da oblikuje svet oko sebe, umesto da mu se samo prilagođava.
Novu epizodu emisije Nepoznata Evropa posvećenu Lepenskom viru možete u celosti da pogledate u priloženom videu.
Komentari (0)