Od racije do masovnog streljanja: Kako je Kragujevac zavijen u crno 21. oktobra 1941. godine

Spomen-park „Kragujevački oktobar“ danas čuva sećanje na jednu od najvećih tragedija u istoriji Kragujevca. Na prostoru Šumarica, gde su nemačke okupacione snage 21. oktobra 1941. godine streljale više hiljada ljudi, među žrtvama su bili muškarci, žene i deca. Zločin je usledio nakon nemačkih gubitaka u sukobu sa pripadnicima pokreta otpora na području centralne Srbije.

Spomen-park prostire se na 352 hektara, a u njegovom središtu nalazi se Muzej „21. oktobar“, otvoren 1976. godine. Muzej čuva dokumentaciju i svedočenja o tragediji, ali i kroz samu arhitekturu podseća na stradanje Kragujevčana.

Objekat, delo arhitekata Ivana Antića i Ivanke Raspopović, spolja je prepoznatljiv po crvenoj cigli i 33 kule različite visine. One simbolizuju 33 humke žrtava, dok crvena boja opeke predstavlja krv nevinih građana. Muzej je u osnovi oblikovan kao krst, a prozori gotovo potpuno izostaju.

„Odsustvo prozora, odnosno svetlost koja dolazi sa kupola, trebalo je da pokaže nemoć i bezizlaz žrtava ispred nemačkih pušaka“, objašnjava direktorka spomen parka Marijana Stanković za Euronews Srbija.

Tragedija Kragujevca počela je nekoliko dana ranije. Nakon sukoba na putu između Kragujevca i Gornjeg Milanovca 16. oktobra 1941. godine, u kojem je poginulo 10 nemačkih vojnika, a 26 ranjeno, nemačka okupaciona komanda donela je odluku o masovnom streljanju civila.

Prema naredbi generala Franca Bemea, glavnokomandujućeg nemačke okupacione oblasti u Srbiji, trebalo je streljati 2.300 ljudi. Naredba je bila deo sistema odmazde prema kojem je za jednog ubijenog nemačkog vojnika trebalo ubiti 100 civila, a za jednog ranjenog 50.

Streljanje je počelo 19. oktobra u okolnim selima. Prema podacima muzeja, tog dana ubijeno je 415 ljudi. Međutim, nemačke snage potom su odlučile da kaznu prošire na sam Kragujevac.

Dan kasnije počela je velika racija. Nekoliko hiljada građana uhapšeno je i odvedeno u Topovske šupe, gde su čekali odluku o svojoj sudbini.

Euronews Serbia

Glavni deo streljanja dogodio se 21. oktobra, kada su ljudi odvođeni u grupe i ubijani na više lokacija u Šumaricama. Među njima nisu bili samo muškarci obuhvaćeni nemačkom naredbom.

Stradala su i deca.

Među žrtvama bili su učenici kragujevačkih škola, ali i mladići i deca koji su tog dana zatečeni na ulicama. Prema podacima muzeja, najmanje 301 dečak i mladić uzrasta od 12 do 19 godina ubijen je tokom masakra.

Posebno mesto u sećanju zauzimaju nastavnici i direktori koji su ostali uz svoje učenike iako su, prema svedočenjima i kasnijim istraživanjima, neki od njih možda mogli da izbegnu hapšenje.

Euronews Serbia

Jedan od njih bio je Lazar Pantelić, koji se vraćao za Beograd, ali je, videvši šta se događa u gradu, odlučio da se vrati u školu. Uhapšen je zajedno sa učenicima i sa njima je i streljan.

„To jeste najpotresniji deo ovog zločina. Činjenica da su ubijena deca, učenici, mladići i deca koja su pokupljena sa ulica. Prema našim podacima, od 12 do 19 godina, to je 301 mladić za kog znamo da je ubijen“, navodi sagovornica Euronews Srbija.

Među žrtvama je bio i najmlađi dečak, koji nije imao ni 12 godina.

Euronews Serbia

Priča o streljanim učenicima i njihovim nastavnicima ostala je deo kolektivnog sećanja na kragujevačku tragediju. Iz tog sećanja nastale su i pesme i svedočenja o poslednjim trenucima ljudi koji su znali da ih čeka smrt.

Jedna od najpoznatijih rečenica koja se vezuje za stradanje kragujevačkih profesora glasi: „Pucajte, ja i dalje držim čas.“

Tačan broj žrtava masakra ni danas nije moguće sa sigurnošću utvrditi. Muzej se zvanično oslanja na istraživanje istoričara Staniše Brkića, koji je uspeo da prikupi podatke o 2.796 žrtava, sa njihovim imenima, prezimenima i osnovnim podacima.

Ipak, istraživanje nije završeno.

„Verujemo da je bilo i onih koji su bili uhapšeni i ubijeni, a da nisu imali pored sebe dokumentaciju ili da članovi porodice nisu znali da su oni tu stradali. Zbog toga nikada ne možemo reći da je broj konačan i završen. Naša obaveza je da te podatke prikupljamo i dalje“, navodi Stanković.

Danas Spomen-park „Kragujevački oktobar“ i Muzej „21. oktobar“ čuvaju sećanje na žrtve. Imena stradalih, dokumenti, fotografije i svedočenja podsećaju na događaj koji je zauvek obeležio istoriju Kragujevca.

Više od osam decenija kasnije, Šumarice su mesto tišine i sećanja, ali i prostor u kojem se kroz imena žrtava, muzejske postavke i memorijalnu arhitekturu čuva priča o ljudima koji su 1941. godine odvedeni iz svojih domova, škola i sa ulica i ubijeni u masovnom streljanju.