"Ustanove prošlosti": Kako su političke prilike i sukobi oblikovali arheologiju u Srbiji (VIDEO)

Knjiga o istoriji arheologije u Srbiji pod nazivom "Ustanove prošlosti" dr Milana Milovanovića, naučnog saradnika Arheološkog instituta u Beogradu, otkriva manje poznate detalje o nastanku i razvoju arheoloških naučno-istraživačkih ustanova u Srbiji tokom 20. veka, ali i o političkim, ekonomskim i ličnim sukobima koji su uticali na njihovo osnivanje.

Iako su se prve ideje o stvaranju specijalizovanih arheoloških centara pojavile još početkom prošlog veka, Arheološki institut osnovan je tek 1947. godine. Kako objašnjava autor, do važnih saznanja o tom periodu došao je istražujući arhivsku građu u brojnim institucijama.

"Mi kada spomenemo arheologiju i arheologe, obično mislimo na odlazak na teren, arheološka iskopavanja i rekognosciranja. To, naravno, jeste tačno, ali arheolozi odlaze i u razne arhive kako bi prikupili neistražene i nove podatke o razvoju srpske arheologije", kaže Milovanović.

Istraživanje ga je odvelo mnogo dalje u prošlost nego što je prvobitno očekivao. Jedno od zanimljivijih otkrića odnosi se na 1907. godinu, kada je na razvoj srpske arheologije uticao Ruski arheološki institut u Carigradu, odnosno današnjem Istanbulu.

Milovanović priznaje da je očekivao da će ključni uticaji dolaziti sa Zapada, s obzirom na to da su se prvi srpski arheolozi školovali u Nemačkoj i Austriji, gde su arheološki instituti već imali dugu tradiciju. Međutim, pokazalo se da je važnu ulogu imao upravo istok.

Ruski arheološki institut u Carigradu bio je presudan za osnivanje prvih sekretarijata i odeljenja, a među istaknutim akterima tog procesa bio je Miloje Vasić, čuveni arheolog i istraživač Vinče.

Euronews Srbija

U razvoju srpske arheologije početkom 20. veka važnu ulogu imali su Narodni muzej, Ministarstvo prosvete i Srpska kraljevska akademija. Sve ove institucije prepoznale su značaj proučavanja arheoloških lokaliteta i zaštite spomenika, ali brojne inicijative nisu zaživele.

Prema rečima Milovanovića, glavni razlozi bili su nedostatak novca i teška ekonomska situacija, kako početkom veka, tako i u godinama nakon Prvog svetskog rata. Zbog toga su mnogi predlozi ostali samo na papiru.

Situacija se postepeno menjala u međuratnom periodu, kada je osnovana Arheološka zbirka pri Filozofskom fakultetu, koja postoji i danas. Osnovao ju je upravo Miloje Vasić, a u jednom trenutku postojala je i ideja da preraste u institut.

 

 

Ipak, na putu institucionalnog razvoja stajali su i unutrašnji sukobi u naučnoj zajednici.

"U svakoj nauci postoje sukobi. Kada danas proučavamo istorijat kroz arhivske podatke, često se i nasmejemo kada vidimo kakva je netrpeljivost postojala među srpskim arheolozima. Ali i to je bogatstvo istorije", ističe autor.

Jedna od najvećih neostvarenih ideja bila je osnivanje Arheološkog instituta Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, čije je pokretanje Miloje Vasić pokušao 1927. godine. Bila je zamišljena kao krovna državna institucija koja bi obuhvatila čitavu Kraljevinu.

Međutim, kako objašnjava Milovanović, taj predlog nije moguće razumeti bez poznavanja tadašnjih odnosa u srpskoj arheologiji. U to vreme postojao je izražen sukob između Miloja Vasića i Vladimira Petkovića, upravnika Narodnog muzeja i istaknutog vizantologa.

Vasić je želeo da osnuje ne samo centralnu naučnu ustanovu već i instituciju koja bi predstavljala konkurenciju Narodnom muzeju u obavljanju arheoloških radova.

Upravo takvi odnosi, uz šire društvene i političke okolnosti, pokazali su koliko su razvoj nauke i osnivanje njenih institucija zavisili ne samo od naučnih ideja već i od ljudi koji su ih zastupali.

Do podataka za knjigu Milovanović je dolazio istražujući fondove Državnog arhiva Srbije, Arhiva Narodnog muzeja Srbije, Arhiva Arheološkog instituta, Arhiva Srpske akademije nauka i umetnosti, kao i Arhiva Jugoslavije. Posebno značajan izvor bio je fond srpske diplomatije i konzulata u Carigradu.

Autor naglašava da je monografija "Ustanove prošlosti" tek početak istraživanja, jer arhivska građa i dalje krije brojne nepoznate podatke.

"Kada istražujete u arhivima, prosto svakog puta pronađete nešto novo. Tako da je ovo jedna baza, a ubuduće će nova istraživanja, moja i mojih kolega, svakako dopuniti ova saznanja", zaključuje Milovanović.

Bonus video: