Prava istina o boji skupljoj od zlata - jedan gram košta 4.000$

U svetu boja, gde svaka nijansa nosi svoje značenje, malo je koja uspela da opčini, uzdigne i obavije se velom misterije kao tirski purpur (Tyrian purple). Poznat i kao "carski purpur" u grčkoj tradiciji, vekovima je bio neprikosnoveni simbol apsolutne moći i neizmernog bogatstva. Njegova ekskluzivnost bila je takva da je običnim smrtnicima bilo strogo zabranjeno da ga nose, čineći ga privilegijom careva, kraljeva i najvišeg plemstva.

Korenje ove fascinantne boje seže duboko u istoriju, a njeno otkriće obavijeno je legendom koja se vezuje za mitskog poluboga Herakla. Predanje kaže da je, šetajući obalom Bliskog istoka, Herakle posmatrao svog psa kako, iz čiste znatiželje, grize puža Murex na pesku. Pasja usta ubrzo su se obojila zapanjujućom, dubokom ljubičastom nijansom, što je odmah inspirisalo Herakla da poželi odeću u toj veličanstvenoj boji. Budući da je ovaj specifični puž pronađen u blizini drevnog feničanskog grada Tira, boja je ponela naziv "tirski purpur", što u suštini znači – ljubičasta boja Tira.

Ipak, iza romantične legende krila se daleko surovija i mukotrpnija realnost. Tirski purpur nije bio rezultat jednostavnog mešanja crvene i plave pigmentacije, niti je poticao od nekog lako dostupnog prirodnog resursa. Naprotiv, dobijao se iz sluzave tečnosti, lučene iz hipobranhijalne žlezde, specifičnih vrsta puževa iz porodice Muricidae. Puževi poput Bolinus brandaris, Hexaplex trunculus i Stramonita haemastoma, nastanjeni u vodama istočnog Mediterana, bili su vekovima dragocena sirovina za proizvodnju ove jedinstvene prirodne boje, piše New Money.

Ceo proces proizvodnje bio je izuzetno spor, težak i, što je najvažnije, neverovatno neprijatan, budući da su puževi, ostavljeni na suncu, ispuštali izrazito intenzivan i odbojan miris. Radnici su morali da sakupe hiljade, pa čak i desetine hiljada ovih sićušnih morskih stvorenja, pažljivo ih razbijaju kako bi izvadili žlezdu, a zatim materijal ostave da fermentira i oksidira na suncu ili u ogromnim posudama. Kada bi supstanca reagovala sa svetlom i vazduhom, prolazila bi kroz fascinantnu transformaciju boja: od početne žućkaste, preko zelene i plave, sve do konačne, duboke crveno-ljubičaste nijanse koja je bila tako strastveno tražena.

Nije samo retkost puževa doprinela basnoslovnoj ceni, već i složena kombinacija zahtevne tehnike, ogromnog uloženog rada i neverovatne količine sirovine potrebne za proizvodnju čak i najmanje količine pigmenta. Drevne procene svedoče da je za proizvodnju samo jednog grama ove dragocene boje bilo neophodno više od 10.000 puževa, što je bilo dovoljno tek za bojenje uske trake tkanine u intenzivnu nijansu. Ovakva izuzetna poteškoća i retkost direktno su uticale na njenu astronomsku vrednost. Tirski purpur bio je toliko cenjen da je, prema ukazu rimskog cara Dioklecijana iz 301. godine nove ere, pola kilograma vune obojene purpurom procenjeno na neverovatnih 1,3 kilograma zlata. Danas bi ta vrednost odgovarala desetinama hiljada dolara.

Simbol stausa i moći

foto: pexels

Visoka cena nije bila samo odraz retkosti, već je bila duboko utkana u društvenu i političku strukturu drevnih civilizacija. Kod Rimljana su, na primer, postojali strogi zakoni koji su eksplicitno zabranjivali upotrebu purpura svima osim samom caru i određenim, najvišim ličnostima. Otuda i reč "porfirogenet", koja se kasnije u Vizantijskom carstvu koristila za opisivanje naslednika rođenog u purpurnim odajama carske porodice, doslovno znači "rođen u purpuru", naglašavajući time status i božansko pravo.

Nakon sloma moćnih rimskih i vizantijskih carstava, i s gubitkom organizovanih proizvodnih struktura, umetnost izrade tirskog purpura postepeno je tonula u zaborav. Vekovima je stvarna tehnika bila izgubljena za većinu zanatlija, a duboka ljubičasta nijansa živela je samo kao legenda, spominjana u drevnim tekstovima i umetničkim delima. S renesansom boja i industrijskom revolucijom koja je donela sintetičke boje u 19. veku, potreba za prirodnim purpurom je prirodno opala, ali su njegova slava i mistika ostali trajno upisani u istoriju.

Danas je proizvodnja pravog tirskog purpura, iako oživljena, izuzetno ograničena i i dalje basnoslovno skupa. Razlog nije samo u složenosti procesa, već i u rigoroznom zakonodavstvu o zaštiti vrsta i, naravno, u sve većoj retkosti preostalih puževa Murex u mediteranskim vodama. Savremeni kolekcionari i posvećeni istoričari oživeli su proizvodnju ove boje u mikroskopskim količinama, a njena prodaja na specijalizovanim tržištima može dostići vrtoglavih 2.500–4.000 dolara po gramu, pa čak i više, zavisno od autentičnosti metode proizvodnje i potražnje kolekcionara i muzeja. Baš kao što je nekada krasila odeću rimskih careva, tako i danas tek jedan gram tirskog purpura krasi najprestižnije kolekcije kao neprocenjiva istorijska dragocenost. To je boja koja, i milenijumima kasnije, spaja savremeni svet sa veličanstvenom antikom.