Kako je jedno "đavolje voće" sa Anda spasilo Srbe od gladi: Tajna dolaska krompira na naše prostore

Krompir, danas neizostavni temelj svake tradicionalne srpske trpeze i namirnica bez koje je nemoguće zamisliti svakodnevnu ishranu, pre nekoliko vekova izazivao je strah, sumnju i otvoreni prezir. Put ove čudotvorne krtolaste biljke od zabačenih visoravni Južne Amerike do srpskih njiva i lonaca predstavlja jednu od najfascinantnijih priča u istoriji naše gastronomije i poljoprivrede.

Krompir (Solanum tuberosum) vodi poreklo sa Anda, gde su ga drevne civilizacije, pre svega Inke, uzgajale još pre više od sedam milenijuma. U Evropu su ga u 16. veku doneli španski osvajači, ali se u početku na njega gledalo sa velikom skepsom. Evropljani su dugo verovali da je ova biljka otrovna, pa čak i da donosi bolesti jer raste pod zemljom. Tek uz velike napore prosvetitelja i vladara, poput pruskog kralja Fridriha Velikog, koji je silom terao seljake da ga sade, krompir je počeo da se širi Starim kontinentom, prvenstveno kao spasilac od gladi i čestih nerodnih godina.

Kako je krompir stigao na srpske prostore?

Na prostore Balkana i današnje Srbije krompir stiže relativno kasno, krajem XVIII i početkom XIX veka, a ključnu ulogu u njegovom širenju odigrali su istorijski i trgovački putevi, kao i austrougarski i ruski uticaji. Zabeleženo je da se masovnije uvođenje krompira u poljoprivredu naših krajeva dešava tokom ustanačkih godina i prve polovine 19. veka.

pexels.com/Antara Verma

Među ključnim ličnostima koje su prepoznale njegov značaj za ishranu stanovništva i vojske bio je i Vuk Stefanović Karadžić, koji je u svojim zapisima svedočio o mukama sa kojima se narod suočavao u gladnim godinama, dok je vlast uporno pokušavala da ubedi seljake da prihvate novu ratarsku kulturu.

Narod je novu biljku najpre dočekao sa nepoverenjem, nazivajući je "zemaljskom jabukom" i sa sumnjom da izaziva različite bolesti.

Od "đavoljeg korena" do temelja srpske kuhinjske tradicije

Kada su srpski ratari jednom uvideli izuzetnu izdržljivost krompira na loše vremenske prilike, visoku nutritivnu vrednost i sitost koju pruža, otpor je naglo splasnuo. Tokom 19. veka krompir je prešao put od eksperimentalne kulture do dominantne namirnice na selu.

Danas je nezamislivo zamisliti srpsku nacionalnu kuhinju bez krompira - od pečenja sa krompirom, preko čuvenog krompir-pire i restovanog krompira, do svima omiljenog pomfrita. Ono što je nekada počelo kao oprezni eksperiment u borbi protiv gladi, preraslo je u simbol domaćeg gostoprimstva i tradicije koja traje generacijama.