"Partizansko ljetovanje": Kako su posleratne godine 1945–1950 oblikovale sudbinu Srba u Hrvatskoj

Period neposredno nakon Drugog svetskog rata u Hrvatskoj predstavlja vreme u kojem je rat formalno završen, ali mir još nije započeo. Društvo se tek oblikovalo, nova vlast konsolidovala, a svakodnevni život bio je ispunjen strahom, neizvesnošću i represijom koja je često ostajala izvan zvanične istorije. Upravo tim godinama, od 1945. do 1950, bavi se knjiga „Partizansko ljetovanje: Hrvatska i Srbi 1945–1950“, istoričara i pisca Čedomira Višnjića, o kojoj je govorio u emisiji „Hajde da razgovaramo“.

Višnjić ističe da je 1945. godina simbolički jasna prelomnica, ali da su posleratne godine jednako važne za razumevanje istorijskih procesa, posebno položaja Srba u Hrvatskoj. Nastavljajući istraživanja započeta u knjizi „Kordunaški proces“, autor se fokusira na period u kojem dolazi do političkih obračuna, progona i sloma jedne generacije srpskih intelektualaca i političkih funkcionera.

Centralno mesto u knjizi zauzima rezolucija Informbiroa i sudbina srpskih ministara iz Hrvatske, koji su završili na Golom otoku. Među njima je i Rade Žigić – general, politički komesar Druge armije, predsednik FK Hajduk i ministar industrije NR Hrvatske – jedan od, prema zvaničnim podacima, oko 400 ljudi koji se sa Golog otoka nikada nisu vratili.

Naslov knjige, „Partizansko ljetovanje“, nosi snažnu ironiju. Višnjić objašnjava da je reč o sarkastičnom prizivu romana „Zimsko ljetovanje“ Vladana Desnice, koji je objavljen 1950. godine. Kao što Desničin roman govori o prinudnom „letovanju“ izbeglica, tako Višnjićev naslov aludira na one koji su protiv svoje volje završili na Golom otoku, mestu straha, torture i smrti.

Euronews Srbija

Posebnu vrednost knjige čine arhivski izvori i dosijei tajne policije. Višnjić je, kao jedan od prvih istraživača u Hrvatskoj, dobio pristup dosijeima ibeovaca, zahvaljujući odobrenju tadašnjeg SDP-a i Hrvatskog državnog arhiva. Reč je o obimnoj i mračnoj građi, sastavljenoj uglavnom od prijava, svedočenja i optužbi, često pisanih pod pritiskom režima.

"Radio sam na oslobađanju od krivice ljudi kojima je ona bila nametnuta“, ističe Višnjić, naglašavajući da su dosijei Rade Žigića, Duška Brkića i Ćanice Opačića svedeni na optužujuće torzoe, dok je stvarni kontekst njihovih sudbina sistematski brisan.

Autor ukazuje i na razliku između zvanične propagande i stvarnosti. Iako se često tvrdi da su ibeovci u Hrvatskoj bili isključivo Srbi, arhivska građa pokazuje drugačiju sliku – Srbi iz Hrvatske bili su čak i podzastupljeni u odnosu na Hrvate i Italijane. Ipak, u kolektivnoj svesti hrvatskog društva, ibeovci su ostali „tuđi“, marginalizovani i izbrisani iz zajedničkog sećanja.

Višnjić naglašava da bez razumevanja poraza i likvidacije dve ključne političke elite Srba u Hrvatskoj – one iz 1944. i one iz 1950. godine – nije moguće razumeti kasniji položaj Srba, niti događaje koji su vodili ka raspadu Jugoslavije i ratovima devedesetih.

"Bez institucija, bez političke i intelektualne autonomije, Srbi u Hrvatskoj su ušli u devedesete potpuno razoružani", zaključuje Višnjić, ocenjujući da je poratni period ključan za razumevanje dugoročnih istorijskih posledica koje su oblikovale sudbinu čitave zajednice.

Kompletno gostovanje Čedomira Višnjića pogledajte u video prilogu.