Kolumna "Kad fazani lete": Desna skretanja

Proveo sam prošli vikend u Semberiji i na Majevici. To je već treći put zaredom da sam tamo oko Vidovdana. Dvojica ljudi iz Proboja Majevičkog u opštini Lopare utemeljili su kulturnu manifestaciju Princip Fest u spomen na značajno mjesto njihovog zavičaja u priči o Sarajevskom atentatu. Centralna tema ovogodišnjeg izdanja festivala bili su lik i delo Mustafe Golubića. Između crnorukca rođenog u Stocu 1889.i mladobosanca iz okoline Bosanskog Grahova rođenog četiri godine kasnije postoje mnogobrojne simboličke i druge veze. Jedna popkulturna koja nije nezanimljiva je činjenica da je obojicu na filmu i televiziji otelovio Irfan Mensur. U "Sarajevskom atentatu" Veljka Bulajića iz 1975. bio je Gavrilo Princip, a jedanaest godina kasnije, u TV drami "Vrenje" tadašnje RTV Beograd, u režiji Miljenka Derete (po scenariju Svete Lukića) bio je Mustafa Golubić. Nije, dakle, Goran Bogdan prva glumačka faca koja priziva Golubića.  

Govoreći o Golubiću u Bijeljini, nisam mogao da se ne setim Rodoljuba Čolakovića. Uostalom, i Čolaković je lik iz "Vrenja"; njega tamo tumači Mladen Nelević. Čolaković i Golubić su se dobro poznavali, mogli bismo reći da su Čolakovićeva sećanja i memoarski zapisi među važnijim primarnim izvorima o zagonetnom Golubićevom životu. 

Poslednjih godina u javnosti vlada veliki interes za Mustafu Golubića. Za to ima više razloga. Njegova biografija je prepuna mistifikacija, ponajviše iz registra koji uvek intrigira javnost: špijunaža, geopolitika, atentati, konspiracija, zavodnički podvizi, kontakti sa istorijski slavnim ličnostima. Rodno mesto njegove masmedijske slave verovatno su "Deca komunizma" Milomira Marića. Često pominjani motiv romantične relacije sa Fridom Kalo (kao i sa Gretom Garbo) i umešanosti u atentat na Trockog je, po svemu sudeći, čista fantazija i fikcija. Činjenica da se osećao Srbinom kao musliman rođen u Hercegovini krajem devetnaestog veka nije nikakav poseban kuriozum setimo li se, primera radi, Muhameda Mehmedbašića ili Hasana Rebca, mada deo njegove popularnosti u današnjoj Srbiji i Republici Srpskoj ima verovatno neke veze i s tim. Ono što, međutim, je pomalo neobično jeste da se u vreme dok se u medijima glavnog toka i među velikim delom intelektualne elite sprovodi žestok antikomunistički revizionizam javlja toliki pozitivan interes za jednog uverenog i posvećenog komunistu. On se svojim angažmanom u poslednjih dvadesetak godina života zapravo dobro uklapa u onu famoznu Brehtovu repliku po kojoj onaj ko se bori za komunizam mora umeti i da se bori i da se ne bori, da govori istinu i da ne govori istinu, da drži reč i da ne drži reč, da onaj ko se bori za komunizam od svih vrlina ima samo jednu: da se bori za komunizam.  

O Golubiću, kažem, postoje različite anegdote i mistifikacije, ali niko nikad nije uverljivo poricao njegova komunistička uverenja. Pošto je ubijen pre svog pedeset i drugog rođendana, ne možemo da znamo kako bi se, primera radi, opredelio u vreme Rezolucije Informbiroa. Nije nerezonski spekulisati da bi se možda postavio slično svom prijatelju Rodoljubu Čolakoviću, odnosno da iz početka ne bi mogao izbeći i svojevrsno kolebanje, ali da bi naposletku stao na stranu svoje zemlje i svog naroda. Jer u današnjim negativnim simplifikacijama baštine partizana, NOB-a i Komunističke partije Jugoslavije, vrlo često se olako prenebregava njihovo rodoljublje. Spoj internacionalističkog kosmopolitizma i slobodarskog patriotizma u njihovom je slučaju bio srećan i prirodan.  

U tom smislu, i "grasruts" interes za Golubića kao da ime veze sa srpskim kulturnim obrascem. I antopolog Emanuel Tod koji se bavi strukturom tradicionalne porodice i istoričari poput Predraga Markovića upozoravaju na inherentno levičarske tendencije u srpskom društvu kroz procese "dugog trajanja". Unutar društvenih gibanja tu dolazi do frikcije između "elitističkog" orijentisanja i dubokog osećanja iz "baze". Stoga figure poput Golubića lakše bude popularni interes od onih koji su posle rata prošli kroz proces "birokratske pacifikacije". Možda je to slučaj i sa Roćkom Čolakovićem koji je, primera radi, u seriji "Nobelovac" prikazan i faktografski pogrešno i sa očiglednom antipatijom i, u nedostatku bolje i nijansiranije reči, odvratno. Ni "Nobelovac" ni već pomenuto "Vrenje" nisu jedini televizijski dramski formati u kojima se kao lik pojavljuje Rodoljub Čolaković. U mnogo čemu najbolji njegov "prikaz" imamo u TV drami "Zašto je pucao Alija Alijagić" Arsenija Jovanovića iz 1974. u produkciji RTV Beograd. Ulogu Rodoljuba Čolakovića ovde tumači Branko Đurić, ne naravno onaj iz Sarajeva, koji je poslednjih decenija u Ljubljani, glumac, "nadrealista" i frontmen "Bombaj Štampe", nego onaj iz Šapca koga znate sa televizije od "Partizanske eskadrile" do "Selo gori, a baba se češlja". Samog Aliju Alijagića, iz Bijeljine i "Crvene pravde", atentatora na ministra Draškovića, odglumio je Dragan Maksinović koga su 2001. na Zelenom vencu do smrti pretukli naci skinhedsi jer je bio tamnijeg tena pa su mislili da je Rom. Maksimović je, inače, ne da je u kotenkstu tragednije naročito važno, bio Srbin, i to iz – od svih mesta – Podujeva (na Kosmetu). Nekoliko godina kasnije, Alija Alijagić koga je Maksimović glumio ostao je u Beogradu bez ulice sa svojim imenom. Što se tiče Mustafe Golubića, on "svoju" ulicu u Beogradu još uvek ima. Njega je dosad, eto, barem u tom smislu, zaobišao revizionizam u vidu desnih skretanja.